Next Verse

Shloka 1

Śvetadvīpa-varṇana and Śāstra-pravartana (Śānti Parva 322)

नशा न (2) अफन्‍अत+- > मनुजीने धर्मके दस भेद ये बताये हैं-- धृति: क्षमा दमो3स्तेयं शौचमिन्द्रियनिग्रह: । धीर्विद्या सत्यमक्रोधो दशकं धर्मलक्षणम्‌ ।। 'धृति, क्षमा, मनोनिग्रह, पवित्रता, इन्द्रियसंयम, बुद्धि, विद्या, सत्य और अक्रोध--ये धर्मके दस लक्षण हैं। द्वाविशर्त्याधेकत्रेशततमो< ध्याय: शुभाशुभ कर्मोंका परिणाम कर्ताको अवश्य भोगना पड़ता है, इसका प्रतिपादन युधिछिर उवाच यद्यस्ति दत्तमिष्टं वा तपस्तप्तं तथैव च । गुरूणां वापि शुश्रूषा तन्मे ब्रूहि पितामह,युधिष्ठिरने कहा--पितामह! यदि दान, यज्ञ, तप अथवा गुरु-शुश्रूषा करनेसे कोई फल मिलता है तो वह मुझे बताइये इस प्रकार श्रीमह्याभारत शान्तिपर्वके अन्तर्गत मोक्षधर्मपर्वमें धर्ममुलिकनामक तीन सौ बाईसवाँ अध्याय पूरा हुआ ॥/ ३२२ ॥। अपना | अ-काज जा त्रयोविशर्त्याधिकत्रिशततमो< ध्याय: व्यासजीकी पुत्रप्राप्तिके लिये तपस्या और भगवान्‌ शंकरसे वरप्राप्ति युधिछिर उवाच कथं व्यासस्य धर्मात्मा शुको जज्ञे महातपा: । सिद्धि च परमां प्राप्तस्तन्मे ब्रूहि पितामह

dhṛtiḥ kṣamā damo'steyaṁ śaucam indriyanigrahaḥ | dhīr vidyā satyam akrodho daśakaṁ dharmalakṣaṇam ||

“Keteguhan (dhṛti), kemaafan (kṣamā), pengendalian diri (dama), tidak mencuri (asteya), kesucian (śauca), pengekangan indera, kebijaksanaan (dhī), ilmu (vidyā), kebenaran (satya), dan bebas daripada amarah (akrodha)—sepuluh inilah tanda-tanda dharma.” Dalam bahagian Mokṣadharma di Śānti Parva, rangkap ini menegaskan dharma bukan sekadar ritual atau identiti sosial, tetapi disiplin batin dan kebajikan etika yang membentuk laku dan watak.

धृतिःsteadfastness; fortitude
धृतिः:
Karta
TypeNoun
Rootधृति
FormFeminine, Nominative, Singular
क्षमाforbearance; forgiveness
क्षमा:
Karta
TypeNoun
Rootक्षमा
FormFeminine, Nominative, Singular
दमःself-control (restraint)
दमः:
Karta
TypeNoun
Rootदम
FormMasculine, Nominative, Singular
अस्तेयम्non-stealing
अस्तेयम्:
Karta
TypeNoun
Rootअस्तेय
FormNeuter, Nominative, Singular
शौचम्purity; cleanliness
शौचम्:
Karta
TypeNoun
Rootशौच
FormNeuter, Nominative, Singular
इन्द्रियनिग्रहःrestraint of the senses
इन्द्रियनिग्रहः:
Karta
TypeNoun
Rootइन्द्रियनिग्रह
FormMasculine, Nominative, Singular
धीःintellect; understanding
धीः:
Karta
TypeNoun
Rootधी
FormFeminine, Nominative, Singular
विद्याknowledge; learning
विद्या:
Karta
TypeNoun
Rootविद्या
FormFeminine, Nominative, Singular
सत्यम्truthfulness
सत्यम्:
Karta
TypeNoun
Rootसत्य
FormNeuter, Nominative, Singular
अक्रोधःabsence of anger; non-anger
अक्रोधः:
Karta
TypeNoun
Rootअक्रोध
FormMasculine, Nominative, Singular
दशकम्a set of ten; tenfold group
दशकम्:
Karta
TypeNoun
Rootदशक
FormNeuter, Nominative, Singular
धर्मलक्षणम्characteristic(s) of dharma
धर्मलक्षणम्:
Karta
TypeNoun
Rootधर्मलक्षण
FormNeuter, Nominative, Singular

युधिछिर उवाच

D
Dharma

Educational Q&A

Dharma is identified through ten practical virtues—inner steadiness, forgiveness, restraint, honesty/non-stealing, purity, sensory discipline, discernment, learning, truthfulness, and freedom from anger—emphasizing character and conduct over mere external observance.

In the Śānti Parva’s Mokṣadharma discourse, a didactic list is presented that defines dharma by its observable ethical qualities, setting the tone for instruction on right living and liberation-oriented values.