Previous Verse
Next Verse

Shloka 45

अव्यक्त-गुण-पुरुषविवेकः | Avyakta, Guṇas, and Discrimination of Puruṣa

स एवं फलमाप्रोति त्रिषु लोकेषु मुर्तिमान्‌ । जो इस प्रकार शुभाशुभ फल देनेवाला कर्म करता है, वही तीनों लोकोंमें शरीर धारण करके इन उपर्युक्त फलोंको पाता है || ४४ $ ।। प्रकृति: कुरुते कर्म शुभाशुभफलात्मकम्‌ । प्रकृतिश्च तदश्नाति त्रिषु लोकेषु कामगा,वास्तवमें तो प्रकृति ही शुभाशुभ फल देनेवाले कर्मोका अनुष्ठान करती है और तीनों लोकोंमें इच्छानुसार विचरण करनेवाली वह प्रकृति ही उन कर्मोंका फल भोगती है (किंतु पुरुष अज्ञानके कारण कर्ता-भोक्ता बन जाता है)

sa eva phalam āpnoti triṣu lokeṣu mūrtimān | prakṛtiḥ kurute karma śubhāśubhaphalātmakam | prakṛtiś ca tad aśnāti triṣu lokeṣu kāmagā |

Vasiṣṭha berkata: “Makhluk yang berjasad sahaja kelihatan memperoleh buahnya di tiga alam. Namun pada hakikatnya, Prakṛti (alam kebendaan) itulah yang melakukan perbuatan yang berbuah baik dan buruk; dan Prakṛti yang sama—yang bergerak menurut kehendaknya di tiga alam—itulah yang mengalami serta ‘memakan’ hasil perbuatan itu. Puruṣa (Diri) pula, kerana kejahilan, tersalah sangka dirinya sebagai pelaku dan penikmat.”

सःhe/that (person)
सः:
Karta
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुं, प्रथमा, एकवचन
एवindeed/only
एव:
TypeIndeclinable
Rootएव
फलम्fruit/result
फलम्:
Karma
TypeNoun
Rootफल (प्रातिपदिक)
Formनपुं, द्वितीया, एकवचन
आप्नोतिattains/obtains
आप्नोति:
TypeVerb
Rootआप् (धातु)
Formलट् (वर्तमान), प्रथम, एकवचन
त्रिषुin three
त्रिषु:
Adhikarana
TypeAdjective
Rootत्रि (संख्या-प्रातिपदिक)
Formपुं/नपुं, सप्तमी, बहुवचन
लोकेषुin the worlds
लोकेषु:
Adhikarana
TypeNoun
Rootलोक (प्रातिपदिक)
Formपुं, सप्तमी, बहुवचन
मूर्तिमान्embodied/with a form
मूर्तिमान्:
Karta
TypeAdjective
Rootमूर्ति + मतुप् (प्रातिपदिक: मूर्तिमत्)
Formपुं, प्रथमा, एकवचन

वसिष्ठ उवाच

V
Vasiṣṭha
P
Prakṛti
T
tri-loka (three worlds)

Educational Q&A

The verse distinguishes apparent and ultimate agency: although the embodied individual seems to reap results, in philosophical truth actions and their enjoyments belong to Prakṛti; the puruṣa identifies with doership and enjoyership due to ignorance.

In Śānti Parva’s instructional discourse, Vasiṣṭha explains a Sāṅkhya-style account of karma and experience, shifting responsibility from an eternal self to Prakṛti’s guṇa-driven activity, while noting that mistaken identification binds the self.