Previous Verse
Next Verse

Shloka 92

Adhyātma–Adhibhūta–Adhidaivata Correspondences and the Triguṇa Lakṣaṇas (Śānti-parva 301)

सत्त्वस्य च गुणान्‌ कृत्स्नान्‌ रजसश्च गुणान्‌ पुनः । गुणांश्न तमस: सर्वान्‌ गुणान्‌ बुद्धेश्न भारत,भरतनन्दन! धर्मात्मा राजा युधिष्ठिर! परब्रह्म परमात्मा सात््विक, राजस और तामस गुणोंको एवं बुद्धि, मन, आकाश, वायु, तेज, जल, और पृथ्वी-इन सबके सम्पूर्ण गुणोंको तथा अन्य सब वस्तुओंको भी अपने गुणोंद्वारा व्याप्त करके सभी क्षेत्रज्ञों (जीवात्माओं) में स्थित हैं, प्रभो! जैसे शिष्य अपने गुरुके पीछे चलते हैं, उसी प्रकार मन, इन्द्रियाँ और शुभाशुभ कर्म भी उस जीवात्माके पीछे-पीछे चलते हैं। जब जीवात्मा इन्द्रियों और प्रकृतिको भी लाँचकर जाता है, तब उस नारायणस्वरूप अविनाशी परमात्माको प्राप्त हो जाता है, जो द्वन्द्ररहित और मायासे अतीत है

sattvasya ca guṇān kṛtsnān rajasaś ca guṇān punaḥ | guṇāṁś ca tamasaḥ sarvān guṇān buddheś ca bhārata bharatanandana dharmātmā rājā yudhiṣṭhira | parabrahma paramātmā sāttvika-rājasa-tāmasa-guṇān buddhi-mana-ākāśa-vāyu-teja-jala-pṛthivī-eteṣāṁ sarveṣāṁ sampūrṇa-guṇān anyeṣāṁ ca sarva-vastūnāṁ guṇān svaguṇaiḥ vyāpya sarveṣu kṣetrajñeṣu sthitaḥ prabho | yathā śiṣyo gurum anugacchati tathā mana indriyāṇi ca śubhāśubha-karmāṇi ca jīvātmānam anugacchanti | yadā jīvātmā indriyāṇi prakṛtiṁ ca vihāya gacchati tadā nārāyaṇa-svarūpaṁ avināśinaṁ paramātmānaṁ prāpnoti yo dvandva-rahitaḥ māyātītaś ca |

Bhishma berkata: “Wahai Bharata, wahai kebanggaan kaum Bharata—wahai Raja Yudhishthira yang berpegang pada dharma—ketahuilah bahawa Brahman Tertinggi, Diri Tertinggi, dengan kuasa-Nya sendiri meresapi seluruh sifat sattva, rajas, dan tamas; demikian juga seluruh sifat akal (buddhi) dan minda (manas), serta ruang, angin, api, air, dan bumi, bahkan segala sesuatu yang lain; maka Dia bersemayam dalam semua ‘pengetahu medan’ (segala jiwa). Wahai Tuanku, sebagaimana murid mengikuti gurunya, demikianlah minda, indera, serta perbuatan baik dan buruk mengikuti jiwa individu. Apabila jiwa berangkat, meninggalkan bahkan indera dan Prakriti, ia mencapai Diri Tertinggi yang tidak binasa, berwujud Narayana—melampaui dwandwa dan melampaui māyā.”

सत्त्वस्यof sattva (the sattva-quality)
सत्त्वस्य:
Adhikarana
TypeNoun
Rootसत्त्व
FormNeuter, Genitive, Singular
and
:
TypeIndeclinable
Root
गुणान्qualities
गुणान्:
Karma
TypeNoun
Rootगुण
FormMasculine, Accusative, Plural
कृत्स्नान्entire, complete
कृत्स्नान्:
Karma
TypeAdjective
Rootकृत्स्न
FormMasculine, Accusative, Plural
रजसःof rajas
रजसः:
Adhikarana
TypeNoun
Rootरजस्
FormNeuter, Genitive, Singular
and
:
TypeIndeclinable
Root
गुणान्qualities
गुणान्:
Karma
TypeNoun
Rootगुण
FormMasculine, Accusative, Plural
पुनःagain; further
पुनः:
TypeIndeclinable
Rootपुनः
गुणान्qualities
गुणान्:
Karma
TypeNoun
Rootगुण
FormMasculine, Accusative, Plural
तamasःof tamas
तamasः:
Adhikarana
TypeNoun
Rootतमस्
FormNeuter, Genitive, Singular
सर्वान्all
सर्वान्:
Karma
TypeAdjective
Rootसर्व
FormMasculine, Accusative, Plural
गुणान्qualities
गुणान्:
Karma
TypeNoun
Rootगुण
FormMasculine, Accusative, Plural
बुद्धेःof intellect
बुद्धेः:
Adhikarana
TypeNoun
Rootबुद्धि
FormFeminine, Genitive, Singular
and
:
TypeIndeclinable
Root
भारतO Bharata
भारत:
TypeNoun
Rootभारत
FormMasculine, Vocative, Singular
भरतनन्दनO delight of Bharata (descendant of Bharata)
भरतनन्दन:
TypeNoun
Rootभरत-नन्दन
FormMasculine, Vocative, Singular

भीष्म उवाच

B
Bhīṣma
Y
Yudhiṣṭhira
B
Bharata (lineage epithet)
N
Nārāyaṇa
P
Parabrahman
P
Paramātman
K
kṣetrajña (living selves)

Educational Q&A

The Supreme Self (Parabrahman/Paramātman, identified with Nārāyaṇa) pervades all qualities and elements and is present in all living selves; liberation is described as the jīva transcending mind, senses, and prakṛti, attaining the imperishable reality beyond dualities and māyā.

In the Śānti Parva’s instruction section, Bhīṣma continues his philosophical counsel to King Yudhiṣṭhira, explaining how the guṇas and the psycho-physical apparatus relate to the self, and how the self’s departure culminates in realization of the supreme Nārāyaṇa.