Previous Verse
Next Verse

Shloka 39

Adhyātma–Adhibhūta–Adhidaivata Correspondences and the Triguṇa Lakṣaṇas (Śānti-parva 301)

रागे मोहे च सम्प्राप्ते क्वचित्‌ सत्त्वं समाश्रितम्‌ सहस्रेषु नर: वश्रिन्मोक्षबुद्धि समाश्रित:,संसारके प्राणी एक-दूसरेको खा जाते हैं, यह कैसी अशुभ घटना है। इसपर दृष्टिपात करो। बाल्यावस्थामें मनपर मोह छाया रहता है और वृद्धावस्थामें शरीरका अमंगलकारी विनाश उपस्थित होता है। राग और मोह प्राप्त होनेपर अनेक दोष उत्पन्न होते हैं, इन सबको जानकर कहीं किसी-किसीको ही सत्त्वगुणसे युक्त देखा जाता है। सहसरों मनुष्योंमेंसे कोई बिरला ही मोक्षविषयक बुद्धिका आश्रय लेता है

rāge mohe ca samprāpte kvacit sattvaṃ samāśritam | sahasreṣu naraḥ kaścin mokṣa-buddhiṃ samāśritaḥ ||

Bhīṣma berkata: Apabila nafsu (rāga) dan kekeliruan (moha) timbul, jarang sekali seseorang berlindung pada kejernihan dan kebaikan (sattva). Dalam ribuan manusia, hanya seorang yang luar biasa akan berpegang pada pemahaman yang tertuju kepada pembebasan. Melihat makhluk dalam kitaran saṃsāra saling memangsa, dan melihat bagaimana masa kanak-kanak diliputi keterikatan sedangkan usia tua membawa peleraian tubuh yang suram, hendaklah direnungkan: daripada nafsu dan kekeliruan lahir banyak cela; mengetahuinya, orang bijaksana mencari jalan yang membawa melampaui belenggu.

रागेin passion/attachment
रागे:
Adhikarana
TypeNoun
Rootराग
FormMasculine, Locative, Singular
मोहेin delusion
मोहे:
Adhikarana
TypeNoun
Rootमोह
FormMasculine, Locative, Singular
and
:
TypeIndeclinable
Root
सम्प्राप्तेwhen (they are) attained/when arisen
सम्प्राप्ते:
Adhikarana
TypeVerb
Rootसम्-प्राप्
Formक्त (past passive participle), Masculine/Neuter, Locative, Singular
क्वचित्somewhere/sometimes; in some (rare) case
क्वचित्:
TypeIndeclinable
Rootक्वचित्
सत्त्वम्goodness; sattva-quality
सत्त्वम्:
Karma
TypeNoun
Rootसत्त्व
FormNeuter, Accusative, Singular
समाश्रितम्resorted to; taken refuge in
समाश्रितम्:
TypeVerb
Rootसम्-आ-श्रि
Formक्त (past passive participle), Neuter, Accusative, Singular
सहस्रेषुamong thousands
सहस्रेषु:
Adhikarana
TypeNoun
Rootसहस्र
FormNeuter, Locative, Plural
नरःa man/person
नरः:
Karta
TypeNoun
Rootनर
FormMasculine, Nominative, Singular
वशिन्self-controlled; master (of himself)
वशिन्:
TypeAdjective
Rootवशिन्
FormMasculine, Nominative, Singular
मोक्षबुद्धिम्the thought/intelligence directed to liberation
मोक्षबुद्धिम्:
Karma
TypeNoun
Rootमोक्ष-बुद्धि
FormFeminine, Accusative, Singular
समाश्रितःhaving resorted to; having taken refuge in
समाश्रितः:
TypeVerb
Rootसम्-आ-श्रि
Formक्त (past passive participle), Masculine, Nominative, Singular

भीष्म उवाच

B
Bhishma