Adhyāya 284: Tapas as a Corrective to Household Attachment
Parāśara’s Instruction
विश्वकृद् विश्वकृतां वरेण्यस्त्वं विश्ववाहो विश्वरूपस्तेजस्वी विश्वतोमुख: । चन्द्रादित्यौ चक्षुषी ते हृदयं च पितामह:,आप ही हिरण्यरेता (अग्नि), पुरुष (अन्तर्यामी) तथा आप ही स्त्री, पुरुष और नपुंसक हैं। बालक-युवा और वृद्ध भी आप ही हैं। नागेश्वर! आप जीर्ण दाढ़ोंवाले और इन्द्र हैं। आप विश्वकृत् (जगत्के संहारक), विश्वकर्ता (प्रजापति), विश्वकृत् (ब्रह्माजी), विश्वकी रचना करनेवाले प्रजापतियोंमें श्रेष्ठ, विश्वका भार वहन करनेवाले, विश्वरूप, तेजस्वी और सब ओर मुखवाले हैं। चन्द्रमा और सूर्य आपके नेत्र तथा पितामह ब्रह्मा आपके हृदय हैं
viśvakṛd viśvakṛtāṁ vareṇyas tvaṁ viśvavāho viśvarūpas tejasvī viśvatomukhaḥ | candrādityau cakṣuṣī te hṛdayaṁ ca pitāmahaḥ ||
Bhīṣma berkata: Engkaulah pembuat alam semesta dan yang paling unggul antara para pembentuk kosmos. Engkau memikul beban dunia; Engkau adalah alam semesta dalam rupa—bercahaya, dengan wajah menghadap ke segala arah. Bulan dan Matahari ialah mata-Mu, dan Datuk Agung Brahmā ialah hati-Mu. Dalam madah pujian ini, ajarannya ialah bhakti yang berakar pada pengertian: Yang Tertinggi bukan dewa yang jauh, melainkan struktur dan kesedaran dunia itu sendiri; layak disembah kerana segala makhluk dan kuasa kosmik muncul serta berfungsi di dalam-Nya.
भीष्म उवाच
The verse teaches a devotional-metaphysical vision: the Supreme is the cosmic person whose body is the universe itself. Recognizing the Sun and Moon as His eyes and Brahmā as His heart frames all cosmic functions as expressions of one divine reality, encouraging reverence, humility, and dharmic living grounded in the awareness of divine immanence.
In Śānti Parva, Bhīṣma instructs and consoles Yudhiṣṭhira after the war. Here Bhīṣma offers a stuti (hymn of praise) describing the Lord’s all-pervading cosmic form, using grand identifications (Sun/Moon as eyes, Brahmā as heart) to convey the deity’s supremacy and omnipresence.