Previous Verse
Next Verse

Shloka 135

Adhyāya 284: Tapas as a Corrective to Household Attachment

Parāśara’s Instruction

प्राण: सत्त्वं रजश्नैव तमश्नाप्रमदस्तथा । प्राणो5पान: समानश्च उदानो व्यान एव च,आप पवित्रोंके भी पवित्र और मंगलोंके भी मंगल हैं। आप ही गिरिक (अचेतनको भी चेतन करनेवाले), हिंडुक (गमनागमन करनेवाले), संसार-वृक्ष, जीव, शरीर, प्राण, सत्त्व, रज, तम, अप्रमद (स्त्रीरहित--ऊर्ध्वरेता), प्राण, अपान, समान, उदान, व्यान, उन्मेष, निमेष (आँखोंका खोलना-मींचना), छींकना और जँभाई लेना आदि चेष्टाएँ भी आप ही हैं। आपकी अग्निमयी लाल रंगकी दृष्टि भीतर छिपी हुई है। आपके मुख और उदर महान्‌ हैं

prāṇaḥ sattvaṃ rajaś caiva tamaś cāpramadas tathā | prāṇo 'pānaḥ samānaś codāno vyāna eva ca ||

Bhishma berkata: Engkau ialah nafas kehidupan itu sendiri; Engkau ialah tiga guna alam—sattva, rajas, dan tamas—dan Engkau juga apramāda, keadaan berjaga dan menahan diri tanpa lalai. Engkau juga ialah arus tenaga hayat dalam tubuh: prāṇa, apāna, samāna, udāna, dan vyāna.

प्राणःvital breath
प्राणः:
Karta
TypeNoun
Rootप्राण
FormMasculine, Nominative, Singular
सत्त्वम्sattva (purity/clarity)
सत्त्वम्:
Karta
TypeNoun
Rootसत्त्व
FormNeuter, Nominative, Singular
रजःrajas (activity/passion)
रजः:
Karta
TypeNoun
Rootरजस्
FormNeuter, Nominative, Singular
and
:
TypeIndeclinable
Root
एवindeed/just
एव:
TypeIndeclinable
Rootएव
तमःtamas (darkness/inertia)
तमः:
Karta
TypeNoun
Rootतमस्
FormNeuter, Nominative, Singular
and
:
TypeIndeclinable
Root
अप्रमदःvigilance; (also) celibate/without women (as per gloss)
अप्रमदः:
Karta
TypeNoun
Rootअप्रमद
FormMasculine, Nominative, Singular
तथाthus/so/likewise
तथा:
TypeIndeclinable
Rootतथा
प्राणःprāṇa (in-breath; vital air)
प्राणः:
Karta
TypeNoun
Rootप्राण
FormMasculine, Nominative, Singular
अपानःapāna (downward vital air)
अपानः:
Karta
TypeNoun
Rootअपान
FormMasculine, Nominative, Singular
समानःsamāna (equalizing vital air)
समानः:
Karta
TypeNoun
Rootसमान
FormMasculine, Nominative, Singular
and
:
TypeIndeclinable
Root
उदानःudāna (upward vital air)
उदानः:
Karta
TypeNoun
Rootउदान
FormMasculine, Nominative, Singular
व्यानःvyāna (pervading vital air)
व्यानः:
Karta
TypeNoun
Rootव्यान
FormMasculine, Nominative, Singular
एवindeed/just
एव:
TypeIndeclinable
Rootएव
and
:
TypeIndeclinable
Root

भीष्म उवाच

B
Bhīṣma

Educational Q&A

That the Supreme is immanent in both the macrocosmic principles (the three guṇas) and the microcosmic operations (the five vital currents). Recognizing this leads to apramada—wakeful, disciplined living—as a direct expression of dharma and devotion.

In Śānti Parva, Bhīṣma instructs and praises the highest reality, describing it as identical with the forces that sustain embodied existence—breath, qualities of nature, and the internal vital functions—thereby framing spiritual knowledge as seeing the divine in life itself.