Shloka 6

अप्रमादाद्‌ भयं रक्षेत्‌ ध्वासं क्षेत्रज्ञणीलनात्‌ इच्छां द्वेषं च काम॑ च धैर्येण विनिवर्तयेत्‌,अप्रमादसे भयको दूर करे, आत्माके चिन्तनसे श्वासकी रक्षा करे अर्थात्‌ प्राणायाम करे और थीैर्यके द्वारा इच्छा, द्वेष एवं कामका निवारण करे

apramādād bhayaṁ rakṣet dhvāsaṁ kṣetrajña-nīlanāt | icchāṁ dveṣaṁ ca kāmaṁ ca dhairyeṇa vinivartayet ||

Bhishma berkata: Hendaklah seseorang menangkis rasa takut dengan kewaspadaan (tidak lalai). Hendaklah ia meneguhkan dan memelihara nafas dengan renungan ke dalam terhadap “yang mengetahui medan” (Diri), yakni dengan pengaturan prāṇāyāma yang berdisiplin. Dan dengan kesabaran yang teguh, hendaklah ia memalingkan keinginan, kebencian, dan nafsu—agar minda layak bagi dharma dan ketenteraman batin.

अप्रमादात्from vigilance / from non-negligence
अप्रमादात्:
Apadana
TypeNoun
Rootअप्रमाद
FormMasculine, Ablative, Singular
भयम्fear
भयम्:
Karma
TypeNoun
Rootभय
FormNeuter, Accusative, Singular
रक्षेत्should protect / should guard
रक्षेत्:
Karta
TypeVerb
Rootरक्ष्
FormOptative (Vidhi-lin), Third, Singular, Parasmaipada
ध्वासम्breath (inhalation/exhalation)
ध्वासम्:
Karma
TypeNoun
Rootध्वास
FormMasculine, Accusative, Singular
क्षेत्रज्ञ-निलनात्from absorption/settling in the knower of the field (Self)
क्षेत्रज्ञ-निलनात्:
Apadana
TypeNoun
Rootक्षेत्रज्ञ-निलन
FormNeuter, Ablative, Singular
इच्छाम्desire
इच्छाम्:
Karma
TypeNoun
Rootइच्छा
FormFeminine, Accusative, Singular
द्वेषम्hatred / aversion
द्वेषम्:
Karma
TypeNoun
Rootद्वेष
FormMasculine, Accusative, Singular
and
:
TypeIndeclinable
Root
कामम्lust / craving
कामम्:
Karma
TypeNoun
Rootकाम
FormMasculine, Accusative, Singular
धैर्येणby steadfastness / by patience
धैर्येण:
Karana
TypeNoun
Rootधैर्य
FormNeuter, Instrumental, Singular
विनिवर्तयेत्should restrain / should turn back
विनिवर्तयेत्:
Karta
TypeVerb
Rootवि-नि-वृत् (वर्त्)
FormOptative (Vidhi-lin), Third, Singular, Parasmaipada

भीष्म उवाच

B
Bhīṣma
K
kṣetrajña (Ātman/Self)

Educational Q&A

Cultivate apramāda (vigilant non-negligence) to dispel fear, regulate and protect the breath through inward Self-contemplation (a yogic discipline akin to prāṇāyāma), and restrain desire, aversion, and lust through dhairya (steadfast patience).

In Śānti Parva, Bhīṣma instructs Yudhiṣṭhira on dharma and the means to peace after the war; here he gives practical inner disciplines—alertness, breath-control grounded in Self-awareness, and patient restraint of passions.