Previous Verse
Next Verse

Shloka 9

Adhyāya 240: Indriya–Manas–Buddhi–Ātman — The Inner Hierarchy and Restraint (इन्द्रिय-मनस्-बुद्धि-आत्म-क्रमः)

वर्जयेदुशतीं वाचं हिंसायुक्तां मनोनुदाम्‌ । ब्रह्म तेजोमयं शुक्र यस्य सर्वमिदं रस:,सत्त्वसंसेवनाद धीरो निद्रामुच्छेत्तुमरहति । विद्वानोंने योगके जो काम, क्रोध, लोभ, भय और पाँचवाँ स्वप्र--ये पाँच दोष बताये हैं उनका पूर्णतया उच्छेद करे। इनमेंसे क्रोधको शम (मनोनिग्रह) के द्वारा जीते, कामको संकल्पके त्यागद्वारा पराजित करे तथा धीर पुरुष सत्वगुणका सेवन करनेसे निद्राका उच्छेद कर सकता है

vyāsa uvāca | varjayed uśatīṃ vācaṃ hiṃsāyuktāṃ manonudām | brahma tejo-mayaṃ śukraṃ yasya sarvam idaṃ rasaḥ | sattva-saṃsevanād dhīro nidrām ucchettum arhati |

Vyāsa berkata: Hendaklah seseorang menjauhi tutur kata yang memikat namun memudaratkan—kata-kata yang bersatu dengan kekerasan, menggoncang dan melukai batin. Brahman bersifat cahaya murni, sari yang tanpa noda; seluruh dunia ini hanyalah rasa dan ekstraknya. Dengan memupuk sattva (kejernihan dan kebaikan), insan yang teguh menjadi layak memutuskan tidur (kemalasan dan kelalaian) dan tetap berjaga dalam kesedaran yang berdisiplin.

वर्जयेत्should avoid
वर्जयेत्:
Karta
TypeVerb
Rootवृज् (वर्ज्)
FormVidhi-lin, Optative, 3, Singular, Parasmaipada
उशतीम्pleasant, agreeable
उशतीम्:
Karma
TypeAdjective
Rootउशती (स्त्री.)
FormFeminine, Accusative, Singular
वाचम्speech, words
वाचम्:
Karma
TypeNoun
Rootवाच् (स्त्री.)
FormFeminine, Accusative, Singular
हिंसा-युक्ताम्connected with violence
हिंसा-युक्ताम्:
Karma
TypeAdjective
Rootहिंसा + युक्त (कृदन्त)
FormFeminine, Accusative, Singular
मनः-नुदाम्disturbing the mind
मनः-नुदाम्:
Karma
TypeAdjective
Rootमनस् + नुद् (कृदन्त: नुद् + णिच्/शतृ-प्रायः अर्थे)
FormFeminine, Accusative, Singular
ब्रह्मBrahman; the Absolute
ब्रह्म:
Karta
TypeNoun
Rootब्रह्मन् (नपुं.)
FormNeuter, Nominative, Singular
तेजो-मयम्consisting of radiance
तेजो-मयम्:
Karta
TypeAdjective
Rootतेजस् + मय (प्रत्ययान्त)
FormNeuter, Nominative, Singular
शुक्रम्pure, bright essence
शुक्रम्:
Karta
TypeNoun
Rootशुक्र (नपुं.)
FormNeuter, Nominative, Singular
यस्यof whom/whose
यस्य:
Adhikarana
TypeAdjective
Rootयद् (सर्वनाम)
FormMasculine/Neuter, Genitive, Singular
सर्वम्all
सर्वम्:
Karta
TypeAdjective
Rootसर्व (सर्वनाम/विशेषण)
FormNeuter, Nominative, Singular
इदम्this
इदम्:
Karta
TypeAdjective
Rootइदम् (सर्वनाम)
FormNeuter, Nominative, Singular
रसःessence, sap
रसः:
Karta
TypeNoun
Rootरस (पुं.)
FormMasculine, Nominative, Singular
सत्त्व-संसेवनात्from cultivating sattva (goodness)
सत्त्व-संसेवनात्:
Apadana
TypeNoun
Rootसत्त्व + संसेवन (भाव)
FormNeuter, Ablative, Singular
धीरःthe steadfast man
धीरः:
Karta
TypeNoun
Rootधीर (पुं.)
FormMasculine, Nominative, Singular
निद्राम्sleep
निद्राम्:
Karma
TypeNoun
Rootनिद्रा (स्त्री.)
FormFeminine, Accusative, Singular
उच्छेत्तुम्to cut off, to eliminate
उच्छेत्तुम्:
Karma
TypeVerb
Rootउद् + छिद्
FormTumun (infinitive)
अर्हतिis able/fit
अर्हति:
Karta
TypeVerb
Rootअर्ह्
FormLat, Present, 3, Singular, Parasmaipada

व्यास उवाच

V
Vyāsa
B
Brahman

Educational Q&A

Restrain speech: do not use charming words that carry harm and disturb the mind. Recognize Brahman as the pure luminous essence underlying all experience, and cultivate sattva so that clarity and steadiness arise—making one capable of overcoming sleep, sloth, and heedlessness in spiritual discipline.

In the didactic setting of Śānti Parva, Vyāsa delivers instruction on inner discipline. He links ethical restraint (especially non-injurious speech) with contemplative insight into Brahman, and then prescribes sattva-cultivation as a practical means to maintain wakeful steadiness.