Previous Verse
Next Verse

Shloka 13

Adhyātma-krama: Indriya–Manas–Buddhi–Ātman Hierarchy and Citta-Prasāda (आध्यात्मक्रमः)

क्षत्रिय आलम्भ- यज्ञ करनेवाले होते हैं, वैश्य हविष्यप्रधान यज्ञ करनेवाले माने गये हैं, शूद्र सेवारूप यज्ञ करनेवाले और ब्राह्मण जपयज्ञ करनेवाले होते हैं ।। परिनिषछितकार्यों हि स्वाध्यायेन द्विजो भवेत्‌ । कुर्यादन्यन्न वा कुर्यान्मैत्रो ब्राह्मण उच्यते,क्योंकि ब्राह्मण वेदोंके स्वाध्यायसे ही कृतकृत्य हो जाता है। वह और कोई कार्य करे या न करे, सब प्राणियोंके प्रति मैत्रीभाव रखनेवाला होनेके कारण ही वह ब्राह्मण कहलाता है

kṣatriyā ālambha-yajña-kāriṇaḥ bhavanti, vaiśyā haviṣya-pradhāna-yajña-kāriṇaḥ manyante; śūdrāḥ sevā-rūpa-yajña-kāriṇaḥ, brāhmaṇāḥ japa-yajña-kāriṇaḥ bhavanti. pariniṣṭhita-kāryo hi svādhyāyena dvijo bhavet. kuryād anyan na vā kuryān, maitraḥ brāhmaṇa ucyate.

Vyāsa berkata: Kṣatriya ialah mereka yang korbannya terserlah melalui tindakan tegas dan pengangkatan senjata; Vaiśya dianggap sebagai pelaksana korban yang menekankan oblation dan persembahan kebendaan; Śūdra melaksanakan korban dalam bentuk khidmat; dan Brāhmaṇa melaksanakan korban melalui bacaan mantera serta disiplin batin (japa). Seorang dua-kali-lahir menjadi insan yang telah menunaikan tugasnya hanya dengan swādhyāya—pengajian Veda secara mandiri. Sama ada dia melakukan pekerjaan lain atau tidak, dia disebut Brāhmaṇa kerana bersemayam dalam persahabatan dan niat baik terhadap semua makhluk hidup.

परिनिष्ठितकार्यःone whose duties are fully accomplished
परिनिष्ठितकार्यः:
Karta
TypeNoun
Rootपरिनिष्ठितकार्य (प्रातिपदिक)
FormMasculine, Nominative, Singular
हिindeed/for
हि:
TypeIndeclinable
Rootहि
स्वाध्यायेनby self-study (of the Veda)
स्वाध्यायेन:
Karana
TypeNoun
Rootस्वाध्याय (प्रातिपदिक)
FormMasculine, Instrumental, Singular
द्विजःthe twice-born (Brahmin)
द्विजः:
Karta
TypeNoun
Rootद्विज (प्रातिपदिक)
FormMasculine, Nominative, Singular
भवेत्would become / becomes (should be)
भवेत्:
TypeVerb
Rootभू (धातु)
FormOptative (Vidhi-lin), 3rd, Singular, Parasmaipada
कुर्यात्may do / should do
कुर्यात्:
TypeVerb
Rootकृ (धातु)
FormOptative (Vidhi-lin), 3rd, Singular, Parasmaipada
अन्यत्something else
अन्यत्:
Karma
TypeAdjective
Rootअन्य (प्रातिपदिक)
FormNeuter, Accusative, Singular
not
:
TypeIndeclinable
Root
वाor
वा:
TypeIndeclinable
Rootवा
कुर्यात्may do / should do
कुर्यात्:
TypeVerb
Rootकृ (धातु)
FormOptative (Vidhi-lin), 3rd, Singular, Parasmaipada
मैत्रःfriendly / benevolent
मैत्रः:
Karta
TypeAdjective
Rootमैत्र (प्रातिपदिक)
FormMasculine, Nominative, Singular
ब्राह्मणःa Brahmin
ब्राह्मणः:
Karta
TypeNoun
Rootब्राह्मण (प्रातिपदिक)
FormMasculine, Nominative, Singular
उच्यतेis called / is said
उच्यते:
TypeVerb
Rootवच् (धातु)
FormPresent (Lat), 3rd, Singular, Atmanepada (passive sense)

व्यास उवाच

V
Vyāsa
K
Kṣatriya
V
Vaiśya
Ś
Śūdra
B
Brāhmaṇa
V
Veda (svādhyāya)

Educational Q&A

The verse reframes ‘sacrifice’ (yajña) as varṇa-appropriate discipline: action and protection for Kṣatriyas, offering-based ritual and livelihood for Vaiśyas, service for Śūdras, and mantra-recitation with Vedic self-study for Brāhmaṇas. It further defines a true Brāhmaṇa not merely by activity but by completion through svādhyāya and by universal friendliness (maitrī) toward all beings.

In Śānti Parva’s instruction on dharma after the war, Vyāsa speaks in a didactic mode, classifying the ‘yajña’ appropriate to each social duty and emphasizing that for a Brāhmaṇa, Vedic self-study and benevolence are sufficient markers of fulfilled duty, regardless of additional occupations.