Previous Verse
Next Verse

Shloka 14

Gṛhastha-vṛtti and Niyama: Models of Householder Livelihood and Discipline (गृहस्थवृत्ति-नियमाः)

कालोदकेन महता वर्षावर्तेन संततम्‌ । मासोर्मिणर्तुवेगेन पक्षोलपतृणेन च,कालरूपी महान्‌ नद बह रहा है। इसमें वर्षरूपी भँवरें सदा उठ रही हैं। महीने इसकी उत्ताल तरंगें हैं। ऋतु वेग हैं। पक्ष लता और तृण हैं। निमेष और उन्मेष फेन हैं। दिन और रात जल-प्रवाह हैं। कामदेव भयंकर ग्राह है। वेद और यज्ञ नौका हैं। धर्म प्राणियोंका आश्रयभूत द्वीप है। अर्थ और काम जल हैं। सत्यभाषण और मोक्ष दोनों किनारे हैं। हिंसारूपी वृक्ष उस कालरूपी प्रवाहमें बह रहे हैं। युग हद है तथा ब्रह्म ही उस कालनदको उत्पन्न करनेवाला पर्वत है। उसी प्रवाहमें पड़कर विधाताके रचे हुए समस्त प्राणी यमलोककी ओर खिंचे चले जा रहे हैं

vyāsa uvāca | kālodakena mahatā varṣāvartena santatam | māsormibhir ṛtuvegena pakṣolapatṛṇena ca | nimeṣonmeṣa-phenena dinarātri-jalapravāhaiḥ | kāmadevo bhayaṅkaro grāhaḥ | vedā yajñāś ca naukāḥ | dharmo dvīpaḥ prāṇinām āśrayabhūtaḥ | artha-kāmau jalāni | satyabhāṣaṇaṃ mokṣaś ca ubhe tīre | hiṃsā-rūpā vṛkṣāḥ tasmin kāla-pravāhe vahanti | yugaṃ maryādā | brahmaiva ca taṃ kālanadaṃ prasūte parvataḥ | tasmin pravāhe patitā vidhātṛ-sṛṣṭāḥ sarve prāṇino yamalokaṃ prati ākarṣyante ||

Vyāsa berkata: “Masa ialah sungai yang luas. Airnya ialah Masa itu sendiri; pusarannya ialah hujan yang bangkit tanpa henti. Bulan-bulan ialah ombaknya yang mengganas; musim-musim ialah arusnya yang memacu; dua minggu (fortnight) ialah sulur dan rumputnya. Kelipan dan tidak kelipan ialah buihnya; siang dan malam ialah alirannya. Nafsu (Kāma) ialah buaya yang menggerunkan di dalamnya. Veda dan korban suci ialah perahu; Dharma ialah pulau tempat makhluk berlindung. Kekayaan dan kenikmatan ialah airnya; berkata benar dan pembebasan (moksha) ialah dua tebingnya. Pohon-pohon kekerasan hanyut dalam arus itu. Yuga menandai batasnya, dan Brahman ialah gunung-sumber yang melahirkan sungai Masa ini. Terjatuh ke dalam arusnya, semua makhluk ciptaan Sang Penentu ditarik menuju alam Yama.”

कालोदकेनwith/by the water of Time
कालोदकेन:
Karana
TypeNoun
Rootकाल-उदक
FormNeuter, Instrumental, Singular
महताgreat, vast
महता:
Karana
TypeAdjective
Rootमहत्
FormNeuter, Instrumental, Singular
वर्षावर्तेनby the whirlpool of rains
वर्षावर्तेन:
Karana
TypeNoun
Rootवर्षा-आवर्त
FormMasculine, Instrumental, Singular
संततम्continually, uninterruptedly
संततम्:
Karma
TypeAdjective
Rootसंतत
FormNeuter, Accusative, Singular
मास-ऊर्मि-ऋतु-वेगेनby (its) months as waves and seasons as currents/impetus
मास-ऊर्मि-ऋतु-वेगेन:
Karana
TypeNoun
Rootमास-ऊर्मि-ऋतु-वेग
FormMasculine, Instrumental, Singular
पक्ष-उलप-तृणेनby fortnights, reeds, and grass (as its floating growth)
पक्ष-उलप-तृणेन:
Karana
TypeNoun
Rootपक्ष-उलप-तृण
FormNeuter, Instrumental, Singular
and
:
TypeIndeclinable
Root

व्यास उवाच

V
Vyāsa
K
Kāla (Time, personified)
K
Kāmadeva
V
Veda
Y
Yajña
D
Dharma
B
Brahman
V
Vidhātṛ (Creator)
Y
Yama
Y
Yamaloka
Y
Yuga