Shloka 12

काष्ठा निमेषा दश पञ्च चैव त्रिंशत्तु काष्ठा गणयेत्‌ कलां ताम्‌ | त्रिंशत्कलक्षापि भवेन्मुहूर्तो भाग: कलाया दशमश्न यः स्यात्‌,(अब कालका विभाग इस प्रकार समझना चाहिये) पंद्रह निमेषकी एक काष्ठा और तीस काष्ठाकी एक कला गिननी चाहिये। तीस कलाका एक मुहूर्त होता है। उसके साथ कलाका दसवाँ भाग और सम्मिलित होता है अर्थात्‌ तीस कला और तीन काष्ठाका एक मुहूर्त होता है

kāṣṭhā nimeṣā daśa pañca caiva triṁśattu kāṣṭhā gaṇayet kalāṁ tām | triṁśatkalā kṣāpi bhaven muhūrto bhāgaḥ kalāyā daśamaśna yaḥ syāt |

Vyāsa menerangkan cara pengiraan masa menurut tradisi: lima belas nimeṣa membentuk satu kāṣṭhā, dan tiga puluh kāṣṭhā dihitung sebagai satu kalā. Tiga puluh kalā membentuk satu muhūrta; dan sebagai tambahan, disertakan juga sepersepuluh daripada satu kalā—maka satu muhūrta difahami sebagai tiga puluh kalā ditambah tiga kāṣṭhā. Ajaran ini menempatkan perbuatan manusia dalam ukuran kosmik yang tersusun, menyeru kepada kejelasan dan ketepatan ketika membicarakan dharma, waktu ritual, dan tata laku yang berdisiplin.

काष्ठाःkāṣṭhās (time-units)
काष्ठाः:
Karta
TypeNoun
Rootकाष्ठा
FormFeminine, Nominative, Plural
निमेषाःblinks (time-units)
निमेषाः:
Karta
TypeNoun
Rootनिमेष
FormMasculine, Nominative, Plural
दशten
दश:
TypeIndeclinable
Rootदश
पञ्चfive
पञ्च:
TypeIndeclinable
Rootपञ्च
and
:
TypeIndeclinable
Root
एवindeed/just
एव:
TypeIndeclinable
Rootएव
त्रिंशत्thirty
त्रिंशत्:
TypeIndeclinable
Rootत्रिंशत्
तुbut/indeed
तु:
TypeIndeclinable
Rootतु
काष्ठाःkāṣṭhās (as the counted units)
काष्ठाः:
Karma
TypeNoun
Rootकाष्ठा
FormFeminine, Accusative, Plural
गणयेत्should count/compute
गणयेत्:
TypeVerb
Rootगण्
FormOptative (Vidhi-lin), 3rd, Singular, Parasmaipada
कलाम्a kalā (time-unit)
कलाम्:
Karma
TypeNoun
Rootकला
FormFeminine, Accusative, Singular
ताम्that (kalā)
ताम्:
TypePronoun
Rootतद्
FormFeminine, Accusative, Singular
त्रिंशत्thirty
त्रिंशत्:
TypeIndeclinable
Rootत्रिंशत्
कलाःkalās
कलाः:
Karta
TypeNoun
Rootकला
FormFeminine, Nominative, Plural
अपिalso/even
अपि:
TypeIndeclinable
Rootअपि
भवेत्would be/is to be
भवेत्:
TypeVerb
Rootभू
FormOptative (Vidhi-lin), 3rd, Singular, Parasmaipada
मुहूर्तःa muhūrta
मुहूर्तः:
Karta
TypeNoun
Rootमुहूर्त
FormMasculine, Nominative, Singular
भागःa part
भागः:
Karta
TypeNoun
Rootभाग
FormMasculine, Nominative, Singular
कलायाःof a kalā
कलायाः:
TypeNoun
Rootकला
FormFeminine, Genitive, Singular
दशमःtenth
दशमः:
TypeAdjective
Rootदशम
FormMasculine, Nominative, Singular
अंशःportion/share
अंशः:
Karta
TypeNoun
Rootअंश
FormMasculine, Nominative, Singular
यःwhich/that
यः:
TypePronoun
Rootयद्
FormMasculine, Nominative, Singular
स्यात्would be
स्यात्:
TypeVerb
Rootअस्
FormOptative (Vidhi-lin), 3rd, Singular, Parasmaipada

व्यास उवाच

V
Vyāsa
K
kāṣṭhā
N
nimeṣa
K
kalā
M
muhūrta

Educational Q&A

The verse teaches a precise traditional hierarchy of time-units—nimeṣa, kāṣṭhā, kalā, and muhūrta—emphasizing disciplined, accurate reckoning that supports orderly conduct and correct timing in dharmic life.

In the instructional setting of the Śānti Parva, Vyāsa is explaining a technical but ethically relevant topic: how time is conventionally measured, providing definitions and conversions among the units.