Previous Verse
Next Verse

Shloka 6

योग–सांख्यसमन्वयः, रथोपमा, व्यक्त–अव्यक्तविवेकः

Yoga–Sāṃkhya Synthesis, Chariot Allegory, and the Vyakta–Avyakta Distinction

कदाचित् प्रातरुत्थाय पिस्पक्षु:ः सलिल॑ं शुचि । ध्रुवद्वारभवां गड्ां जगामावततार च,एक दिन वे प्रात:काल उठकर पवित्र जलमें स्नान करनेकी इच्छासे ध्रुवद्वारसे प्रवाहित हुई गंगाजीके तटपर गये और उसके भीतर उतरे

kadācit prātar utthāya pipakṣuḥ salilaṁ śuci | dhruvadvārabhavāṁ gaṅgāṁ jagāmāvatatāra ca ||

Bhishma berkata: Pada suatu ketika, bangun awal pada waktu pagi, dia berhasrat untuk mandi dalam air yang suci. Dia pergi ke tebing Sungai Gaṅgā yang mengalir dari Dhruvadvāra, lalu turun ke dalamnya untuk mandi—suatu perbuatan penyucian diri dan disiplin yang selaras dengan kehidupan yang tersusun menurut dharma.

कदाचित्once, at some time
कदाचित्:
Adhikarana
TypeIndeclinable
Rootकदाचित्
प्रातर्in the morning
प्रातर्:
Adhikarana
TypeIndeclinable
Rootप्रातर्
उत्थायhaving risen
उत्थाय:
TypeVerb
Rootउत्-स्था (धातु: स्था)
Formक्त्वा (absolutive/gerund), कर्तरि
पिपासुःdesirous (eager)
पिपासुः:
Karta
TypeAdjective
Rootपिपासु (प्रातिपदिक)
FormMasculine, Nominative, Singular
सलिलम्water
सलिलम्:
Karma
TypeNoun
Rootसलिल (प्रातिपदिक)
FormNeuter, Accusative, Singular
शुचिpure
शुचि:
Karma
TypeAdjective
Rootशुचि (प्रातिपदिक)
FormNeuter, Accusative, Singular
ध्रुवद्वारभवाम्arising from Dhruva-dvāra
ध्रुवद्वारभवाम्:
Karma
TypeAdjective
Rootध्रुवद्वार-भवा (प्रातिपदिक)
FormFeminine, Accusative, Singular
गङ्गाम्the Ganga (river)
गङ्गाम्:
Karma
TypeNoun
Rootगङ्गा (प्रातिपदिक)
FormFeminine, Accusative, Singular
जगामwent
जगाम:
TypeVerb
Rootगम् (धातु)
FormPerfect (लिट्), 3rd, Singular, Parasmaipada
अवततारdescended, entered (into it)
अवततार:
TypeVerb
Rootअव-तॄ (धातु)
FormPerfect (लिट्), 3rd, Singular, Parasmaipada
and
:
TypeIndeclinable
Root

भीष्म उवाच

B
Bhīṣma
G
Gaṅgā
D
Dhruvadvāra

Educational Q&A

The verse highlights dharmic discipline through morning rising and ritual purification—outer cleanliness serving as a support for inner restraint and right conduct.

A person (as recounted by Bhīṣma) rises at dawn, goes to the Gaṅgā said to flow from Dhruvadvāra, and enters the river to bathe.