Next Verse

Shloka 1

Prahlāda–Indra Saṃvāda: Kartṛtva (Agency) and Svabhāva (Nature) in the Causation of Karma

नफमजान- () असड अत ३. “कृच्छृ” शब्दसे प्राजापत्यकृच्छुका ग्रहण किया जाता है। प्राजापत्यकृच्छुका विधान इस प्रकार है-- त्यहं प्रातरूयहं सायं तयहमद्यादयाचितम्‌ । त्र्यहं परं च नाश्नीयात्‌ प्राजापत्योड्यमुच्यते ।। (मनुस्मृति ११२१२) तीन दिन केवल प्रातःकाल, तीन दिन केवल सायंकाल तथा तीन दिनतक केवल अयाचित अन्नका भोजन करे। फिर तीन दिनतक उपवास रखे। इसे प्राजापत्यकृच्छु कहा जाता है। २. अधमर्षणसूक्त निम्नलिखित है-- ऋतज्च सत्यज्चाभीद्धात्तपसो&ध्यजायत । ततो रात्र्यजायत ततः समुद्रो अर्णव:। समुद्रादर्णवादधिसंवत्सरो अजायत । अहोरात्राणि विदधद्विश्वस्य मिषतो वशी । सूर्याचन्द्रमसौ धाता यथापूर्वमकल्पयत्‌ | दिवं च पृथिवीज्चान्तरिक्षमथो स्व: । पज्चदर्शाधिकद्विशततमो< ध्याय: आसक्ति छोड़कर सनातन ब्रह्नाकी प्राप्तिके लिये प्रयत्न करनेका उपदेश भीष्म उवाच दुरन्तेष्विन्द्रियार्थेषु सक्ता: सीदन्ति जन्तव: । ये त्वसक्ता महात्मानस्ते यान्ति परमां गतिम्‌,भीष्मजी कहते हैं--युधिष्ठिर! इन्द्रियोंके विषयोंका पार पाना बहुत कठिन है। जो प्राणी उनमें आसक्त होते हैं वे दुःख भोगते रहते हैं; और जो महात्मा उनमें आसक्त नहीं होते वे परम गतिको प्राप्त होते हैं

bhīṣma uvāca | durantēṣv indriyārthēṣu saktāḥ sīdanti jantavaḥ | ye tv asaktā mahātmānas te yānti paramāṃ gatim ||

Bhīṣma berkata: “Wahai Yudhiṣṭhira, objek-objek indera amat sukar untuk dilampaui. Makhluk yang melekat padanya tenggelam dalam penderitaan berulang-ulang; tetapi jiwa-jiwa agung yang tidak melekat mencapai tujuan tertinggi.”

दुरन्तेषुin/among the hard-to-cross
दुरन्तेषु:
Adhikarana
TypeAdjective
Rootदुरन्त
FormMasculine/Neuter, Locative, Plural
इन्द्रियार्थेषुin the objects of the senses
इन्द्रियार्थेषु:
Adhikarana
TypeNoun
Rootइन्द्रियार्थ
FormMasculine, Locative, Plural
सक्ताःattached
सक्ताः:
Karta
TypeAdjective
Rootसक्त
FormMasculine, Nominative, Plural
सीदन्तिsink down; suffer; are distressed
सीदन्ति:
TypeVerb
Rootसद्
FormPresent, Third, Plural
जन्तवःcreatures; beings
जन्तवः:
Karta
TypeNoun
Rootजन्तु
FormMasculine, Nominative, Plural
येwho
ये:
Karta
TypePronoun
Rootयद्
FormMasculine, Nominative, Plural
तुbut
तु:
TypeIndeclinable
Rootतु
असक्ताःunattached; not clinging
असक्ताः:
Karta
TypeAdjective
Rootअसक्त
FormMasculine, Nominative, Plural
महात्मानःgreat-souled ones
महात्मानः:
Karta
TypeNoun
Rootमहात्मन्
FormMasculine, Nominative, Plural
तेthey
ते:
Karta
TypePronoun
Rootतद्
FormMasculine, Nominative, Plural
यान्तिgo; attain
यान्ति:
TypeVerb
Rootया
FormPresent, Third, Plural
परमाम्supreme
परमाम्:
Karma
TypeAdjective
Rootपरम
FormFeminine, Accusative, Singular
गतिम्state/goal; destination
गतिम्:
Karma
TypeNoun
Rootगति
FormFeminine, Accusative, Singular

भीष्म उवाच

B
Bhishma
Y
Yudhishthira
I
indriya (senses)
I
indriyārtha (sense-objects)