Previous Verse
Next Verse

Shloka 13

Śānti-parva 206: Guṇa-hetu Moha, Kāma-krodha Chain, Indriya-utpatti, and Nirodha

इस जगतमें पृथ्वीके रूपसे जलका ही रूप महान्‌ है। जलसे तेज अति महान है, तेजसे पवन महान्‌ है, पवनसे आकाश महान्‌ है, आकाशसे मन परतर है अर्थात्‌ सूक्ष्म, श्रेष्ठ और महान्‌ है। मनसे बुद्धि महान्‌ है, बुद्धिसे काल अर्थात्‌ प्रकृति महान्‌ है और कालसे भगवान्‌ विष्णु अनन्त, सूक्ष्म, श्रेष्ठ और महान्‌ हैं। यह सारा जगत्‌ उन्हींकी सृष्टि है। उन भगवान्‌ विष्णुका न कोई आदि है, न मध्य है और न अन्त ही है ।। अनादित्वादमध्यत्वादनन्तत्वाच्च सोडव्यय: । अत्येति सर्वदुःखानि दुःखं हुन्तवदुच्यते,वे आदि, मध्य और अन्तसे रहित होनेके कारण ही अविनाशी हैं; अतएव सम्पूर्ण दुःखोंसे परे हैं, क्योंकि विनाशशील वस्तु ही दुःखरूप हुआ करती है

bhīṣma uvāca | asmin jagati pṛthivī-rūpeṇa jalasyaiva rūpaṃ mahān | jalāt tejo 'ti-mahān, tejaso vāyur mahān, vāyor ākāśaṃ mahān | ākāśān manaḥ parataraṃ sūkṣmaṃ śreṣṭhaṃ mahān | manaso buddhir mahān, buddheḥ kālaḥ (prakṛtiḥ) mahān, kālād bhagavān viṣṇur anantaḥ sūkṣmaḥ śreṣṭho mahān | etat sarvaṃ jagat tasyaiva sṛṣṭiḥ | tasya bhagavato viṣṇor na kaścid ādir na madhyaṃ nānto 'sti || anāditvād amadhyatvād anantatvāc ca so 'vyayaḥ | atyeti sarva-duḥkhāni; duḥkhaṃ hi kṣayavad ucyate ||

Bhīṣma berkata: “Di dunia ini, rupa yang disebut ‘bumi’ pada hakikatnya ialah suatu penzahiran besar daripada air. Lebih besar daripada air ialah api; lebih besar daripada api ialah angin; lebih besar daripada angin ialah ruang. Melampaui ruang ialah minda—lebih halus, lebih tinggi, dan lebih besar. Lebih besar daripada minda ialah intelek (buddhi); lebih besar daripada intelek ialah Masa, yakni Prakṛti. Melampaui Masa berdirilah Tuhan Viṣṇu Yang Diberkati—tiada bertepi, halus, tertinggi, dan agung. Seluruh alam semesta ini ialah ciptaan-Nya. Bagi Tuhan Viṣṇu itu tiada permulaan, tiada pertengahan, dan tiada pengakhiran. Kerana tanpa awal, tengah, dan akhir, Dia tidak binasa; maka Dia melampaui segala dukacita, kerana dukacita dikatakan milik sesuatu yang tertakluk kepada kebinasaan.”

अनादित्वात्from beginninglessness
अनादित्वात्:
Apadana
TypeNoun
Rootअनादित्व
FormNeuter, Ablative, Singular
अमध्यत्वात्from having no middle
अमध्यत्वात्:
Apadana
TypeNoun
Rootअमध्यत्व
FormNeuter, Ablative, Singular
अनन्तत्वात्from endlessness
अनन्तत्वात्:
Apadana
TypeNoun
Rootअनन्तत्व
FormNeuter, Ablative, Singular
and
:
TypeIndeclinable
Root
सःhe
सः:
Karta
TypePronoun
Rootतद्
FormMasculine, Nominative, Singular
उद्व्ययःimperishable/unchanging
उद्व्ययः:
Karta
TypeAdjective
Rootउद्व्यय
FormMasculine, Nominative, Singular
अत्येतिsurpasses/goes beyond
अत्येति:
TypeVerb
Rootअति + इ (धातु: इ)
FormPresent, Third, Singular, Parasmaipada
सर्वall
सर्व:
Karma
TypeAdjective
Rootसर्व
FormNeuter, Accusative, Plural
दुःखानिsufferings
दुःखानि:
Karma
TypeNoun
Rootदुःख
FormNeuter, Accusative, Plural
दुःखम्suffering
दुःखम्:
Karta
TypeNoun
Rootदुःख
FormNeuter, Nominative, Singular
हन्तवत्as if having a slayer / as if destructive
हन्तवत्:
Karta
TypeAdjective
Rootहन्तवत्
FormNeuter, Nominative, Singular
उच्यतेis said/called
उच्यते:
TypeVerb
Rootवच् (धातु: वच्)
FormPresent, Third, Singular, Passive (Karmani)

भीष्म उवाच

B
Bhishma
V
Vishnu
E
earth (pṛthivī)
W
water (jala)
F
fire (tejas)
W
wind/air (vāyu/pavana)
S
space (ākāśa)
M
mind (manas)
I
intellect (buddhi)
T
time (kāla)
P
prakṛti
U
universe/world (jagat)

Educational Q&A

Bhishma presents a graded hierarchy from gross elements up to mind, intellect, and Time/Prakriti, culminating in Vishnu as the supreme, beginningless and endless reality. Because the Lord is imperishable (not subject to decay), He is beyond all sorrow, which is tied to perishable things.

In the Shanti Parva’s instruction-setting, Bhishma is teaching about ultimate reality and the causes of suffering. He explains a cosmological and psychological ascent and identifies Vishnu as the source of the universe and as transcending the cycle of change that produces grief.