Previous Verse
Next Verse

Shloka 71

Adhyāya 166: Kṛtaghna-doṣa (कृतघ्नदोषः) — the fault of ingratitude and the limits of expiation

अमानुषीषु गोवर्ज्यमनावृष्टिन दुष्पति । अधिष्ठात्रवमन्तारं पशूनां पुरुषं विदु:,पशु जातियोंमें गौओंको छोड़कर अन्य किसीकी अनजानमें हिंसा हो जाय तो वह दोषावह नहीं मानी जाती; क्योंकि मनुष्यको पशुओंका अधिष्ठाता एवं पालक माना गया है

amānuṣīṣu go-varjyam anāvṛṣṭin na duṣpati | adhiṣṭhātāram antāraṁ paśūnāṁ puruṣaṁ viduḥ ||

Bhishma bersabda: Bagi makhluk bukan manusia, jika mudarat berlaku tanpa sengaja—kecuali terhadap lembu—ia tidak dianggap sebagai kesalahan yang berdosa. Kerana tradisi mengakui manusia sebagai pengawas dan pelindung haiwan, memikul tanggungjawab khusus, dan lembu dikhususkan untuk perlindungan yang lebih utama.

अमानुषीषुamong non-human (creatures)
अमानुषीषु:
Adhikarana
TypeAdjective
Rootअमानुषी (अ-मानुष)
FormFeminine, Locative, Plural
गोवर्ज्यम्excluding cows
गोवर्ज्यम्:
Karta
TypeAdjective
Rootगो-वर्ज्य
FormNeuter, Nominative, Singular
अनावृष्टिनाby lack of rain / by drought
अनावृष्टिना:
Karana
TypeNoun
Rootअनावृष्टि
FormFeminine, Instrumental, Singular
दुष्पतिa bad lord/king; evil master
दुष्पति:
Karta
TypeNoun
Rootदुष्पति
FormMasculine, Nominative, Singular
अधिष्ठातारम्overseer, superintendent
अधिष्ठातारम्:
Karma
TypeNoun
Rootअधिष्ठातृ
FormMasculine, Accusative, Singular
अवन्तारम्protector, guardian
अवन्तारम्:
Karma
TypeNoun
Rootअवन्तृ (अवन्-तृ; from √अव्/अव् ‘to protect’)
FormMasculine, Accusative, Singular
पशूनाम्of animals
पशूनाम्:
Sampradana
TypeNoun
Rootपशु
FormMasculine, Genitive, Plural
पुरुषम्man, human being
पुरुषम्:
Karma
TypeNoun
Rootपुरुष
FormMasculine, Accusative, Singular
विदुःthey know / they consider
विदुः:
Karta
TypeVerb
Root√विद् (विद् ज्ञाने)
FormPerfect (Paroksha/Reduplicated perfect), 3rd, Plural, Parasmaipada

भीष्म उवाच

B
Bhīṣma
P
puruṣa (human being)
P
paśu (animals)
G
go (cow/cows)

Educational Q&A

Moral culpability depends on intention and on one’s dharmic role: accidental harm to animals is treated as less blameworthy, yet cows are given special protected status, and humans are reminded that they are responsible guardians of animal life.

In Bhīṣma’s dharma-instruction discourse in the Śānti Parva, he clarifies a rule about unintended injury to animals, distinguishing general cases from the exceptional sanctity/protection accorded to cows and grounding the rule in the human duty of oversight and care.