Shloka 11

साहसानां च सर्वेषामकार्याणां क्रियास्तथा । पराये धनका अपहरण, परायी स्त्रियोंके प्रति बलात्कार, वाणीका वेग, मनका वेग, निन्दा करनेकी विशेष प्रवृत्ति, जननेन्द्रियका वेग, उदरका वेग, मृत्युका भयंकर वेग अर्थात्‌ आत्महत्या, ईर्ष्याका प्रबल वेग, मिथ्या का दुर्जय वेग, अनिवार्य रसनेन्द्रियका वेग, दुःसह श्रोत्रेन्द्रियका वेग, घृणा, अपनी प्रशंसाके लिये बढ़-बढ़कर बातें बनाना, मत्सरता, पाप, दुष्कर कर्मोमें प्रवृत्ति, न करने योग्य कार्य कर बैठना--इन सबका कारण भी लोभ ही है || ८--१० $ || जातौ बाल्ये च कौमारे यौवने चापि मानवा:,नित्यं गम्भीरतोयाभिरापगाभिरिवोदधि: । कुरुश्रेष्ठ! मनुष्य जन्मकालमें, बाल्यावस्थामें तथा कौमार और यौवनावस्थामें जिसके कारण अपने बुरे कर्मोको छोड़ नहीं पाते हैं, जो मनुष्यके वृद्ध होनेपर भी जीर्ण नहीं होता, वह लोभ ही है। जिस प्रकार गहरे जलवाली बहुत-सी नदियोंके मिल जानेसे भी समुद्र नहीं भरता है, उसी प्रकार कितने ही पदार्थोका लाभ क्‍यों न हो जाय, लोभका पेट कभी नहीं भरता है

bhīṣma uvāca | sāhasānāṃ ca sarveṣām akaryāṇāṃ kriyās tathā | parāye dhanaka-apaharaṇam, parāyī-strīṣu prati balātkāraḥ, vāg-vegaḥ, mano-vegaḥ, nindāyāḥ viśeṣa-pravṛttiḥ, jananendriya-vegaḥ, udara-vegaḥ, mṛtyoḥ bhayaṅkara-vegaḥ (ātmahatyā), īrṣyāyāḥ prabala-vegaḥ, mithyāyāḥ durjaya-vegaḥ, anivārya-rasanendriya-vegaḥ, duḥsaha-śrotrendriya-vegaḥ, ghṛṇā, sva-praśaṃsāyai baḍha-baḍhakar vākya-racanā, matsaratā, pāpam, duṣkara-karmeṣu pravṛttiḥ, na kartavyaṃ karma kartum—etad sarvaṃ lobha-hetukam || jātau bālye ca kaumāre yauvana cāpi mānavāḥ nityaṃ gambhīra-toyābhir āpagābhir ivodadhiḥ | kuruśreṣṭha! janma-kāle bālye kaumāre yauvana-sthāyāṃ ca yena hetunā manuṣyāḥ sva-duṣkarmāṇi tyaktum na śaknuvanti, yo vṛddhe ’pi na jīryati, sa eva lobhaḥ | yathā gambhīra-toyā bahvyo nadyaḥ samāgatā api sāgaraṃ na pūrayanti, tathā bahu-dravya-lābhe ’pi lobhasya udaraṃ kadācid na pūryate |

Bhīṣma berkata: “Segala tindakan melulu dan segala perbuatan yang tidak patut dilakukan lahir daripada ketamakan. Kerana tamak, seseorang merampas harta orang lain, mencemari isteri orang, dan digerakkan oleh dorongan ganas kata-kata serta fikiran; ia menjadi amat cenderung kepada fitnah. Ia didorong oleh nafsu seks dan oleh perut; diseret oleh dorongan mengerikan menuju maut itu sendiri (membinasakan diri); dihanyutkan oleh iri hati yang kuat; ditundukkan oleh kuasa dusta yang sukar ditewaskan; dipaksa oleh kerakusan lidah dan ketagihan telinga yang tidak pernah puas; jatuh ke dalam kebencian, bermegah secara melampau demi pujian diri, menjadi dengki dan iri, berpaling kepada dosa, dan meluru ke dalam perbuatan yang sukar serta terlarang—sesungguhnya, ketamakanlah punca segala ini. Wahai yang terbaik antara kaum Kuru, sejak lahir hingga zaman kanak-kanak, remaja dan muda, ketamakanlah yang membuat manusia gagal meninggalkan perbuatan jahatnya; dan ketika tua pun ia tidak susut. Seperti lautan tidak penuh walau banyak sungai dalam mengalir masuk, demikian juga, sebanyak mana pun keuntungan diperoleh, perut ketamakan tidak pernah kenyang.”

जातौat birth
जातौ:
Adhikarana
TypeNoun
Rootजाति
FormFeminine, Locative, Singular
बाल्येin childhood
बाल्ये:
Adhikarana
TypeNoun
Rootबाल्य
FormNeuter, Locative, Singular
and
:
TypeIndeclinable
Root
कौमारेin boyhood/adolescence
कौमारे:
Adhikarana
TypeNoun
Rootकौमार
FormNeuter, Locative, Singular
यौवनेin youth
यौवने:
Adhikarana
TypeNoun
Rootयौवन
FormNeuter, Locative, Singular
and
:
TypeIndeclinable
Root
अपिalso/even
अपि:
TypeIndeclinable
Rootअपि
मानवाःhumans/men
मानवाः:
Karta
TypeNoun
Rootमानव
FormMasculine, Nominative, Plural
नित्यम्always
नित्यम्:
TypeIndeclinable
Rootनित्य
गम्भीरdeep
गम्भीर:
TypeAdjective
Rootगम्भीर
FormFeminine, Instrumental, Plural
तोयाभिःwith waters
तोयाभिः:
Karana
TypeNoun
Rootतोय
FormNeuter, Instrumental, Plural
आपगाभिःwith rivers
आपगाभिः:
Karana
TypeNoun
Rootआपगा
FormFeminine, Instrumental, Plural
इवlike/as
इव:
TypeIndeclinable
Rootइव
उदधिःthe ocean
उदधिः:
Karta
TypeNoun
Rootउदधि
FormMasculine, Nominative, Singular

भीष्म उवाच

B
Bhishma
K
Kuruśreṣṭha (address to Yudhiṣṭhira)
O
Ocean (udadhi/sāgara)
R
Rivers (āpagā/nadyaḥ)

Educational Q&A

Greed (lobha) is presented as the root cause behind a wide spectrum of unethical and self-destructive behaviors—violence, theft, sexual violation, slander, lying, envy, spite, and compulsive indulgence. It is portrayed as inherently insatiable, never satisfied by increased gain.

In the Shanti Parva’s instruction section, Bhishma addresses Yudhiṣṭhira (called ‘best of the Kurus’) and explains the moral danger of greed. He lists the impulses and crimes it generates and reinforces the point with a simile: like the ocean that is not filled by many rivers, greed is not filled by many acquisitions.