Previous Verse
Next Verse

Shloka 13

लुब्धक-कपोत-कपोती-आख्यानम्

The Hunter and the Pigeon Couple: Expiation and Refuge-Ethics

“वृक्षेके नीचे भी जिसकी पत्नी साथ हो, उसके लिये वही घर है और बहुत बड़ी अट्टालिका भी यदि स्त्रीसे रहित है तो वह निश्चय ही दुर्गग गहन वनके समान है ।। धर्मार्थकामकालेषु भार्या पुंस: सहायिनी । विदेशगमने चास्य सैव विश्वासकारिका,“पुरुषके धर्म, अर्थ और कामके अवसरोंपर उसकी पत्नी ही उसकी मुख्य सहायिका होती है। परदेश जानेपर भी वही उसके लिये विश्वसनीय मित्रका काम करती है

dharma-artha-kāma-kāleṣu bhāryā puṁsaḥ sahāyinī | videśa-gamane cāsya saiva viśvāsa-kārikā ||

Bhishma berkata: “Walau di tempat rendah di bawah pangkal pokok, jika isteri berada bersama, itulah rumah baginya. Tetapi sebuah bangunan besar sekalipun, jika tanpa wanita, pasti seperti rimba yang gelap dan berbahaya. Dalam urusan dharma, pencarian harta, dan pemenuhan hasrat yang wajar, isteri ialah pembantu utama seorang lelaki. Bahkan ketika dia merantau ke negeri asing, dialah sandaran kepercayaan—sahabat yang paling boleh diandalkan.”

धर्मduty/righteousness
धर्म:
Adhikarana
TypeNoun
Rootधर्म
FormMasculine, Locative (in compound context), Singular
अर्थwealth/purpose
अर्थ:
Adhikarana
TypeNoun
Rootअर्थ
FormMasculine, Locative (in compound context), Singular
कामdesire/pleasure
काम:
Adhikarana
TypeNoun
Rootकाम
FormMasculine, Locative (in compound context), Singular
कालेषुat times/occasions
कालेषु:
Adhikarana
TypeNoun
Rootकाल
FormMasculine, Locative, Plural
भार्याwife
भार्या:
Karta
TypeNoun
Rootभार्या
FormFeminine, Nominative, Singular
पुंसःof a man
पुंसः:
Sampradana
TypeNoun
Rootपुम्स्/पुंस्
FormMasculine, Genitive, Singular
सहायिनीhelper/companion
सहायिनी:
Karta
TypeNoun
Rootसहायिनी
FormFeminine, Nominative, Singular
विदेशin a foreign land
विदेश:
Adhikarana
TypeNoun
Rootविदेश
FormMasculine, Locative (in compound context), Singular
गमनेin going/journey
गमने:
Adhikarana
TypeNoun
Rootगमन
FormNeuter, Locative, Singular
and
:
TypeIndeclinable
Root
अस्यof him
अस्य:
Sampradana
TypePronoun
Rootइदम् (अस्-)
FormMasculine, Genitive, Singular
साshe (that woman)
सा:
Karta
TypePronoun
Rootतद्
FormFeminine, Nominative, Singular
एवindeed/alone
एव:
TypeIndeclinable
Rootएव
विश्वासtrust/confidence
विश्वास:
TypeNoun
Rootविश्वास
FormMasculine, Nominative (in compound context), Singular
कारिकाcausing/producing (here: giving)
कारिका:
Karta
TypeAdjective
Rootकारिका
FormFeminine, Nominative, Singular

भीष्म उवाच

B
Bhishma
W
wife (bhāryā)
F
foreign land (videśa)

Educational Q&A

The verse teaches that within the householder’s life, the wife is the primary partner in fulfilling dharma, securing artha, and pursuing kāma appropriately; she is also the most dependable foundation of trust, especially when circumstances like travel create vulnerability.

In the Śānti Parva’s instruction on righteous living, Bhishma continues advising Yudhiṣṭhira on ethics and social duties, here emphasizing the moral and practical importance of the wife as a steadfast companion and trusted support in all key aims of life.