Previous Verse
Next Verse

Shloka 6

Kośa, Bala, and Maryādā: Treasury, Capacity, and Enforceable Limits (कोश-बल-मर्यादा)

भीष्मजीने कहा--धर्मनन्दन! भरतश्रेष्ठ युधिष्ठिर! यह तो तुमने मुझसे बड़ा गोपनीय विषय पूछा है। यदि तुम्हारे द्वारा प्रश्न न किया गया होता तो मैं इस समय इस संकटकालिक धर्मके विषयमें कुछ भी नहीं कह सकता था ।। धर्मो हणीयान्‌ वचनाद्‌ बुद्धिश्व भरतर्षभ | श्रुत्वोपास्यथ सदाचारै: साधुर्भवति स क्वचित्‌,भरतभूषण! धर्मका विषय बड़ा सूक्ष्म है, शास्त्र-वचनोंके अनुशीलनसे उसका बोध होता है। शास्त्रश्रवण करनेके पश्चात्‌ अपने सदाचरणोंद्वारा उसका सेवन करके साधुजीवन व्यतीत करनेवाला पुरुष कहीं कोई बिरला ही होता है

bhīṣma uvāca—dharmo hīyān vacanād buddhiś ca bharatarṣabha | śrutvopāsyatha sadācāraiḥ sādhur bhavati sa kvacit, bharatabhūṣaṇa ||

Bhīṣma berkata: “Wahai putera Dharma, wahai Yudhiṣṭhira, perhiasan keturunan Bharata—engkau telah menanyakan kepadaku perkara yang amat rahsia. Jika engkau tidak bertanya, aku tidak akan mampu berkata apa-apa tentang dharma untuk zaman krisis ini. Wahai kebanggaan Bharata, dharma itu halus; ia difahami melalui penelaahan kata-kata śāstra. Namun jarang sekali ada insan yang, setelah mendengar ajaran kitab-kitab, benar-benar mengamalkannya melalui disiplin akhlak yang baik lalu menjadi sungguh-sungguh berbudi.”

धर्मःdharma, righteousness
धर्मः:
Karta
TypeNoun
Rootधर्म
FormMasculine, Nominative, Singular
हनीयान्subtle / hard to grasp (lit. to be diminished/obscured)
हनीयान्:
TypeAdjective
Rootहनीयस्
FormMasculine, Nominative, Singular
वचनात्from words / from statements
वचनात्:
Apadana
TypeNoun
Rootवचन
FormNeuter, Ablative, Singular
बुद्ध्याby intellect
बुद्ध्या:
Karana
TypeNoun
Rootबुद्धि
FormFeminine, Instrumental, Singular
and
:
TypeIndeclinable
Root
भरतर्षभO bull among the Bharatas
भरतर्षभ:
TypeNoun
Rootभरत-ऋषभ
FormMasculine, Vocative, Singular
श्रुत्वाhaving heard
श्रुत्वा:
TypeVerb
Rootश्रु
Formक्त्वा (absolutive/gerund)
उपास्यhaving practiced / having observed
उपास्य:
TypeVerb
Rootउप-आस्
Formल्यप् (absolutive/gerund)
अथthen
अथ:
TypeIndeclinable
Rootअथ
सदाचारैःby good conduct / right practices
सदाचारैः:
Karana
TypeNoun
Rootसदाचार
FormMasculine, Instrumental, Plural
साधुःa good man / virtuous person
साधुः:
Karta
TypeNoun
Rootसाधु
FormMasculine, Nominative, Singular
भवतिbecomes / is
भवति:
TypeVerb
Rootभू
FormPresent, Indicative, Third, Singular, Parasmaipada
सःhe
सः:
TypePronoun
Rootतद्
FormMasculine, Nominative, Singular
क्वचित्somewhere / ever / rarely
क्वचित्:
TypeIndeclinable
Rootक्वचित्
भरतभूषणO ornament of the Bharatas
भरतभूषण:
TypeNoun
Rootभरत-भूषण
FormMasculine, Vocative, Singular

भीष्म उवाच

B
Bhishma
Y
Yudhishthira

Educational Q&A

Dharma is extremely subtle and cannot be secured by eloquent speech alone; true virtue is rare because it requires not only hearing scriptural instruction but also embodying it through sustained good conduct, especially when facing crisis situations.

In the Shanti Parva dialogue, Yudhishthira questions Bhishma about a confidential and difficult topic—dharma in times of distress. Bhishma responds by stressing the subtlety of dharma and the rarity of people who genuinely live according to what they have learned.