Previous Verse
Next Verse

Shloka 24

Nīti-upadeśa to a Rājaputra: Self-restraint, Alliances, and Rival-Management (नीतिउपदेशः)

अपि त्यागं बुभूषेत कच्चिद्‌ गच्छेदनामयम्‌ । सिद्धेनौषधियोगेन सर्वशत्रुविनाशिना । नागानश्चान्‌ मनुष्यांश्न कृतकैरुपघातयेत्‌,इससे तुम्हारा मनोरथ सिद्ध होगा। तदनन्तर तुम्हें कष्ट पाते हुए किसी श्रेष्टपुरुषकी दुरवस्थाका और किसी योगधर्मके ज्ञाता पुण्यात्मा पुरुषकी महिमाका राजाके सामने वर्णन करना चाहिये, जिससे शत्रु राजा अपने राज्यको त्याग देनेकी इच्छा करने लगे। यदि कदाचित्‌ वह प्रकृतिस्थ ही रह जाय, उसके ऊपर वैराग्यका प्रभाव न पड़े, तब अपने नियुक्त किये हुए पुरुषोंद्वारा सर्वशत्रुविनाशक सिद्ध औषधके प्रयोगसे शत्रुके हाथी, घोड़े और मनुष्योंको मरवा डालना चाहिये

api tyāgaṁ bubhūṣet kaccid gacched anāmayam | siddhenauṣadhi-yogena sarva-śatru-vināśinā | nāgān aśvān manuṣyāṁś ca kṛtakair upaghātayet |

Bhīṣma berkata: “Lihatlah sama ada dia dapat dibawa untuk mengingini pelepasan, dan sama ada dia boleh berundur dari kerajaannya tanpa sakit atau gangguan. Di hadapan raja itu, gambarkan keadaan menyayat hati seorang insan agung yang menderita, dan juga kemuliaan jiwa suci yang mengetahui disiplin yoga—agar pemerintah musuh terdorong meninggalkan negerinya. Namun jika dia tetap teguh pada tabiat asalnya dan vairāgya tidak menguasainya, maka melalui ejen-ejen yang engkau lantik, gunakanlah seni perubatan yang telah disempurnakan—yang dikatakan memusnahkan semua musuh—untuk membunuh gajah, kuda, dan manusia pihak lawan.”

अपिalso; even; perhaps
अपि:
TypeIndeclinable
Rootअपि
त्यागम्renunciation; abandonment
त्यागम्:
Karma
TypeNoun
Rootत्याग
FormMasculine, Accusative, Singular
बुभूषेतshould wish to be / should desire
बुभूषेत:
TypeVerb
Rootभू (भवति)
FormVidhi-lin (optative), Optative (potential), Third, Singular, Parasmaipada
कच्चित्whether indeed? (interrogative particle)
कच्चित्:
TypeIndeclinable
Rootकच्चित्
गच्छेत्should go; may proceed
गच्छेत्:
TypeVerb
Rootगम् (गच्छति)
FormVidhi-lin (optative), Optative (potential), Third, Singular, Parasmaipada
अनामयम्free from disease; unharmed; safe
अनामयम्:
TypeAdjective
Rootअनामय
FormMasculine, Accusative, Singular
सिद्धेनby a perfected/efficacious (means)
सिद्धेन:
Karana
TypeAdjective
Rootसिद्ध
FormNeuter, Instrumental, Singular
औषधियोगेनby the application/use of medicine
औषधियोगेन:
Karana
TypeNoun
Rootऔषधि-योग
FormMasculine, Instrumental, Singular
सर्वशत्रुविनाशिनाwith (that) which destroys all enemies
सर्वशत्रुविनाशिना:
Karana
TypeAdjective
Rootसर्व-शत्रु-विनाशिन्
FormMasculine, Instrumental, Singular
नागान्elephants
नागान्:
Karma
TypeNoun
Rootनाग
FormMasculine, Accusative, Plural
अश्वान्horses
अश्वान्:
Karma
TypeNoun
Rootअश्व
FormMasculine, Accusative, Plural
मनुष्यांश्चand men
मनुष्यांश्च:
Karma
TypeNoun
Rootमनुष्य
FormMasculine, Accusative, Plural
कृतकैःby hired/appointed (agents); by contrived (means)
कृतकैः:
Karana
TypeAdjective
Rootकृतक
FormMasculine, Instrumental, Plural
उपघातयेत्should cause to be struck down / should have killed
उपघातयेत्:
TypeVerb
Rootउप-हन् (उपघातयति)
FormVidhi-lin (optative), Optative (causative/potential), Third, Singular, Parasmaipada, Causative (णिच्)

भीष्म उवाच

B
Bhīṣma
E
enemy king (śatru-rājā, implied)
E
elephants (nāga)
H
horses (aśva)
M
men (manuṣya)
P
perfected medicine/herb (siddha-auṣadhi)