Adhyaya 63

Verse 1

त्रेषष्टितमो<् ध्याय: युधिष्ठिरकी प्रेरणासे श्रीकृष्णका हस्तिनापुरमें जाकर धृतराष्ट्र और गान्धारीको आश्वासन दे पुनः पाण्डवोंके पास लौट आना जनमेजय उवाच किमर्थ द्विजशार्दूल धर्मराजो युधिष्ठिर: । गान्धार्या: प्रेषयामास वासुदेव॑ परंतपम्‌

Janamejaya berkata: “Atas tujuan apakah, wahai harimau di kalangan dwija, Dharmarāja Yudhiṣṭhira mengutus Vāsudeva—penghangus musuh—kepada Permaisuri Gāndhārī?”

Verse 2

यदा पूर्व गत: कृष्ण: शमार्थ कौरवान्‌ प्रति । न चतं लब्धवान्‌ कामं॑ ततो युद्धमभूदिदम्‌

Janamejaya berkata: “Dahulu ketika Kṛṣṇa pergi kepada kaum Kaurava untuk mendamaikan, baginda tidak memperoleh hasil yang dihajati; maka terjadilah perang ini.”

Verse 3

निहतेषु तु योधेषु हते दुर्योधने तदा । पृथिव्यां पाण्डवेयस्य नि:सपत्ने कृते युधि

Janamejaya berkata: “Wahai Brahmana! Tatkala para pahlawan telah terbunuh dan Duryodhana pun gugur; tatkala dalam perang itu bumi menjadi tanpa saingan bagi putera Pāṇḍu (Yudhiṣṭhira)—apakah keadaan yang timbul sehingga Śrī Kṛṣṇa pergi sekali lagi ke Hastināpura?”

Verse 4

विद्रुते शिबिरे शून्ये प्राप्त यशसि चोत्तमे । कि नु तत्‌ कारणं ब्रह्मन्‌ येन कृष्णो गत: पुन:

Janamejaya berkata: “Wahai Brahmana! Ketika khemah Kaurava telah ditinggalkan dan menjadi kosong; ketika para Pāṇḍava mencapai kemasyhuran tertinggi; dan ketika musuh-musuh Yudhiṣṭhira telah dihapuskan sama sekali dari muka bumi—apakah sebabnya sehingga Kṛṣṇa pergi sekali lagi ke Hastināpura?”

Verse 5

न चैतत्‌ कारणं ब्रद्यन्नल्पं विप्रतिभाति मे । यत्रागमदमेयात्मा स्वयमेव जनार्दन:,विप्रवर! मुझे इसका कोई छोटा-मोटा कारण नहीं जान पड़ता, जिससे अप्रमेयस्वरूप साक्षात्‌ भगवान्‌ जनार्दनको ही जाना पड़ा

Janamejaya berkata: “Wahai Brahmana, pada hematku ini bukan sebab yang kecil atau biasa—sesuatu yang sampai memaksa Janārdana sendiri, yang hakikat-Nya tak terukur, datang dengan diri-Nya.”

Verse 6

तत्त्वतो वै समाचक्ष्व सर्वमध्वर्युसत्तम । यच्चात्र कारणं ब्रद्मन्‌ कार्यस्यास्य विनिश्चये

Janamejaya berkata: “Wahai pendeta upacara yang terbaik, ceritakan kepadaku segala-galanya tepat sebagaimana adanya. Dan wahai Brahmana, jelaskan juga apa jua sebab yang terlibat dalam menetapkan keputusan yang muktamad tentang perkara ini.”

Verse 7

वैशम्पायन उवाच त्वद्युक्तोडयमनुप्रश्नो यन्मां पृच्छसि पार्थिव । तत्ते5हं सम्प्रवक्ष्यामि यथावद्‌ भरतर्षभ

Vaiśampāyana berkata: “Wahai Raja, pertanyaan susulanmu itu memang wajar, kerana engkau menanyakannya kepadaku. Maka akan kujelaskan kepadamu dengan lengkap dan tepat, wahai permata kaum Bharata.”

Verse 8

वैशम्पायनजीने कहा--भरतकुलभूषण नरेश! तुमने जो प्रश्न किया है, वह सर्वथा उचित है। तुम मुझसे जो कुछ पूछ रहे हो, वह सब मैं तुझे यथार्थरूपसे बताऊँगा ।।

Vaiśampāyana berkata: “Wahai Raja, apabila melihat Duryodhana, putera Dhṛtarāṣṭra yang perkasa, terbunuh oleh Bhīmasena di medan perang—dan itu pula dengan melanggar aturan pertempuran yang telah dipersetujui—maka ketakutan yang besar menyelubungi hati Yudhiṣṭhira.”

Verse 9

अन्यायेन हतं दृष्टवा गदायुद्धेन भारत । युधिष्ठिरे महाराज महद्‌ भयमथाविशत्‌

Vaiśampāyana berkata: “Wahai keturunan Bharata, apabila melihat (Duryodhana) terbunuh melalui perbuatan yang tidak adil dalam pertarungan gada, maka ketakutan besar pun meresap ke dalam hati Raja Yudhiṣṭhira. Kemenangan yang tercemar oleh pelanggaran aturan pertempuran segera berubah menjadi krisis dharma: Yudhiṣṭhira membayangkan celaan, dosa, dan akibat berbahaya yang menyusul apabila dharma dilanggar, walaupun dalam perang.”

Verse 10

चिन्तयानो महाभागां गान्धारी तपसान्विताम्‌ । घोरेण तपसा युक्तां त्रैलोक्यमपि सा दहेत्‌

Tatkala baginda merenung tentang Gandhārī yang mulia—yang diperkukuh oleh tapa—baginda menyangka bahawa dengan pertapaan yang dahsyat itu, baginda permaisuri mampu membakar bahkan tiga alam sekali pun.

Verse 11

वे घोर तपस्यासे युक्त महाभागा तपस्विनी गान्धारी देवीका चिन्तन करने लगे। उन्होंने सोचा “गान्धारी देवी कुपित होनेपर तीनों लोकोंको जलाकर भस्म कर सकती हैं' ।।

Baginda merenung Dewi Gandhārī, sang mahābhāgā, pertapa wanita yang bersatu dengan tapa yang menggerunkan, lalu terlintas: “Jika Dewi Gandhārī murka, tiga alam pun dapat dibakarnya menjadi abu.” Ketika baginda berfikir demikian, timbullah pada akalnya bahawa kemarahan Gandhārī yang menyala itu haruslah dipadamkan terlebih dahulu.

Verse 12

इस प्रकार चिन्ता करते हुए राजा युधिष्ठिरके हृदयमें उस समय यह विचार हुआ कि पहले क्रोधसे जलती हुई गान्धारी देवीको शान्त कर देना चाहिये ।।

Vaiśampāyana berkata: Ketika Raja Yudhiṣṭhira berfikir demikian, pada saat itu timbul dalam hatinya suatu pertimbangan: terlebih dahulu wajar menenangkan Permaisuri Gandhārī yang sedang menyala oleh murka. Kerana apabila baginda mendengar bahawa kitalah yang menyebabkan pembunuhan anak-anaknya sedemikian rupa, nescaya baginda akan murka, menyalakan api dalam batin dengan tekad semata-mata, lalu menjadikan kita abu.

Verse 13

कथं दुःखमिदं तीव्रं गान्धारी सा सहिष्यति । श्रुत्वा विनिहतं पुत्रं छलेनाजिह्ययोधिनम्‌,उनका पुत्र सरलतासे युद्ध कर रहा था; परंतु छलसे मारा गया। यह सुनकर गान्धारी देवी इस तीव्र दुःखको कैसे सह सकेंगी?

Vaiśampāyana berkata: “Bagaimanakah Gandhārī dapat menanggung dukacita yang begitu perit ini—tatkala mendengar bahawa puteranya, yang berjuang dengan lurus tanpa tipu daya, telah dibunuh dengan helah?”

Verse 14

एवं विचिन्त्य बहुधा भयशोकसमन्वित: । वासुदेवमिदं वाक्य धर्मराजो5भ्यभाषत,इस तरह अनेक प्रकारसे विचार करके धर्मराज युधिष्ठिर भय और शोकमें डूब गये और वसुदेवनन्दन भगवान्‌ श्रीकृष्णसे बोले--

Setelah berfikir dalam pelbagai cara, tenggelam dalam takut dan duka, Raja Yudhiṣṭhira—penegak dharma—menyampaikan kata-kata ini kepada Vāsudeva (Śrī Kṛṣṇa).

Verse 15

तव प्रसादाद्‌ गोविन्द राज्यं निहतकण्टकम्‌ | अप्राप्यं मनसापीदं प्राप्तमस्माभिरच्युत,“गोविन्द! अच्युत! जिसे मनके द्वारा भी प्राप्त करना असम्भव था, वही यह अकण्टक राज्य हमें आपकी कृपासे प्राप्त हो गया

Vaiśampāyana berkata: “Dengan rahmatmu, wahai Govinda, kami telah memperoleh sebuah kerajaan tanpa duri—aman, teguh, dan tiada yang menentang. Wahai Acyuta, apa yang bahkan dalam fikiran pun tidak tercapai, kini telah kami raih.”

Verse 16

प्रत्यक्ष मे महाबाहो संग्रामे लोमहर्षणे । विमर्द: सुमहान्‌ प्राप्तस्त्वया यादवनन्दन,“यादवनन्दन! महाबाहो! इस रोमांचकारी संग्राममें जो महान्‌ विनाश प्राप्त हुआ था, वह सब आपने प्रत्यक्ष देखा था

Vaiśampāyana berkata: “Wahai yang berlengan perkasa, wahai kegembiraan kaum Yādava, dalam pertempuran yang menggetarkan bulu roma ini, pembantaian dan kekacauan yang amat dahsyat itu telah engkau saksikan sendiri.”

Verse 17

त्वया देवासुरे युद्धे वधार्थममरद्विषाम्‌ यथा साहां पुरा दत्त हताश्न विबुधद्विष:

Vaiśampāyana berkata: “Sebagaimana pada zaman dahulu, dalam perang antara para dewa dan asura, engkau menolong para dewa untuk membinasakan mereka yang membenci para abadi—hingga semua musuh dewa itu terbunuh—demikian pula, wahai Acyuta yang berlengan perkasa, dalam perang ini engkau telah mengurniakan bantuanmu kepada kami. Wahai keturunan Vṛṣṇi, dengan memikul tugas sebagai sais kereta, engkau telah memelihara kami.”

Verse 18

साहां तथा महाबाहो दत्तमस्माकमच्युत । सारथ्येन च वार्ष्णेय भवता हि धृता वयम्‌

Vaiśampāyana berkata: “Demikianlah, wahai Acyuta yang berlengan perkasa, engkau telah dianugerahkan kepada kami. Wahai Vārṣṇeya, dengan berkhidmat sebagai sais kereta, engkau benar-benar telah menyokong dan melindungi kami. Dahulu, dalam perang dewa–asura, engkau membantu para dewa membunuh para daitya yang memusuhi para dewa, sehingga semua musuh dewa itu musnah; demikian juga dalam perang ini engkau mengurniakan bantuanmu kepada kami. Wahai keturunan Vṛṣṇi, dengan memikul tugas sebagai sais, engkau telah menyelamatkan kami.”

Verse 19

यदि न त्वं भवे्नाथ: फाल्गुनस्य महारणे । कथं शक्‍्यो रणे जेतुं भवेदेष बलार्णव:

Vaiśampāyana berkata: “Jika engkau tidak menjadi tuan dan pelindung Phālguna (Arjuna) dalam pertempuran besar itu, bagaimana mungkin kemenangan di medan perang atas lautan kekuatan—yakni bala tentera Kaurava—dapat dicapai?”

Verse 20

गदाप्रहारा विपुला: परिघैश्वापि ताडनम्‌ | शक्तिभिभिंन्दिपालैश्लव तोमरै: सपरश्वथै:

Vaiśampāyana berkata: “Demi kami, engkau telah menanggung banyak hentaman berat gada; engkau juga dipukul dengan belantan besi (parigha). Engkau menahan tikaman lembing śakti, bhindipāla, tomara, bersama kapak perang; dan engkau juga menanggung banyak kata-kata yang keras. Di medan laga, ke atasmu jatuh pukulan senjata-senjata yang sentuhannya sendiri bagaikan vajra—halilintar.”

Verse 21

अस्मत्कृते त्वया कृष्ण वाच: सुपरुषा: श्रुता: । शस्त्राणां च निपाता वै वज्रस्पर्शोपमा रणे

Vaiśampāyana berkata: “Demi kami, wahai Kṛṣṇa, engkau telah menanggung banyak kata-kata yang pedih dan melukai; dan di medan perang engkau juga memikul hentaman senjata—pukulan yang sentuhannya bagaikan vajra, halilintar. Demikianlah engkau menerima derita, baik melalui kata-kata mahupun tubuh, demi menegakkan pihakmu.”

Verse 22

ते च ते सफला जाता हते दुर्योधने5च्युत । तत्‌ सर्व न यथा नश्येत्‌ पुनः कृष्ण तथा कुरु

“Wahai Acyuta, segala usaha dan jerihmu itu benar-benar telah berbuah, kini setelah Duryodhana terbunuh. Maka, wahai Kṛṣṇa, bertindaklah agar semuanya ini tidak musnah kembali.”

Verse 23

“अच्युत! दुर्योधनके मारे जानेपर वे सारे आघात सफल हो गये। श्रीकृष्ण! अब ऐसा कीजिये, जिससे वह सारा किया-कराया कार्य फिर नष्ट न हो जाय ।।

Vaiśampāyana berkata: “Acyuta, setelah Duryodhana terbunuh, segala hentaman dan usaha itu telah berhasil. Wahai Śrī Kṛṣṇa, bertindaklah agar seluruh kerja yang telah dicapai tidak musnah kembali. Walaupun kemenangan telah diraih, hati kami masih berayun pada bandul keraguan. Wahai Mādhava yang berlengan perkasa, perhatikanlah kemurkaan Permaisuri Gāndhārī.”

Verse 24

सा हि नित्यं महाभागा तपसोग्रेण कर्शिता । पुत्रपौत्रवध श्रुत्वा ध्रुवं न: सम्प्रधक्ष्यति

Vaiśampāyana berkata: “Wanita mulia itu (Gāndhārī), yang semakin susut hari demi hari oleh tapa yang keras, pasti akan menyala marah terhadap kami apabila mendengar pembunuhan anak-anak dan cucu-cucunya.”

Verse 25

तस्या: प्रसादनं वीर प्राप्तकालं मतं मम । कश्च तां कोधताम्राक्षीं पुत्रव्यसनकर्शिताम्‌

Vaiśampāyana berkata: “Wahai wira, pada hematku inilah saat yang tepat untuk mencari keredaannya dan meraih perkenannya. Kerana siapakah yang mampu menenangkan wanita itu—matanya merah menyala oleh amarah, dan dirinya luluh oleh malapetaka yang menimpa puteranya?”

Verse 26

तत्र मे गमन॑ प्राप्त रोचते तव माधव

“Ke sana, wahai Mādhava, perjalananku sekarang tampak wajar dan sejalan dengan tujuanmu.”

Verse 27

गान्धार्या: क्रोधदीप्ताया: प्रशमार्थमरिंदम । “शत्रुओंका दमन करनेवाले माधव! इस समय क्रोधसे जलती हुई गान्धारी देवीको शान्त करनेके लिये आपका वहाँ जाना ही मुझे उचित जान पड़ता है ।।

Vaiśampāyana berkata: “Wahai penunduk musuh! Untuk meredakan Permaisuri Gandhārī yang menyala oleh amarah, pada hematku engkau patut pergi ke sana sekarang. Wahai Mādhava, penjinak lawan! Engkaulah benar-benar pembuat dan pemusnah segala dunia—asal mula dan tempat lenyapnya semua makhluk. Wahai yang berlengan perkasa, engkaulah landasan tempat segala sesuatu muncul dan ke dalamnya segala sesuatu kembali. Dengan kata-kata yang tepat pada waktunya, disertai hujah dan sebab yang kukuh, engkau akan segera menenangkan Permaisuri Gandhārī.”

Verse 28

हेतुकारणसंयुक्तैर्वाक्यै: कालसमीरितै: । क्षिप्रमेव महाबाहो गान्धारीं शमयिष्यसि

Vaiśampāyana berkata: “Wahai yang berlengan perkasa, dengan kata-kata yang disertai hujah dan sebab yang kukuh—diucapkan tepat pada waktunya—engkau akan segera menenangkan Gandhārī.”

Verse 29

पितामहश्न भगवान्‌ कृष्णस्तत्र भविष्यति | सर्वथा ते महाबाहो गान्धार्या: क्रोधनाशनम्‌

Vaiśampāyana berkata: “Di sana, Tuhan Kṛṣṇa yang mulia juga akan hadir, bersama sang Pitāmaha (datuk agung). Dalam segala hal, wahai yang berlengan perkasa, baginda akan memadamkan amarah Gandhārī.”

Verse 30

धर्मराजस्य वचन श्र॒ुत्वा यदुकुलोद्वह:

Vaiśaṃpāyana berkata: Setelah mendengar kata-kata Dharmarāja (Yudhiṣṭhira), putera terunggul daripada keturunan Yadu itu pun menjawab—menandai suatu perubahan, apabila nasihat yang berlandaskan dharma diterima di tengah tekanan perang dan kewajipan.

Verse 31

केशवस्य वच: श्र॒ुत्वा त्वमाणो5थ दारुक:

Vaiśampāyana berkata: Setelah mendengar kata-kata Keśava, Dāruka pun segera bergegas—melaksanakan perintah dengan ketangkasan yang berdisiplin, sebagaimana layaknya seorang sais yang setia kepada kewajipan di tengah tekanan perang.

Verse 32

त॑ रथं यादवश्रेष्ठ;: समारुहु परंतप:

Vaiśampāyana berkata: Kemudian yang terunggul antara kaum Yādava menaiki kereta itu, sementara si pembakar musuh bersiap untuk mara—suatu gambaran tindakan yang teguh di bawah beban moral perang, apabila kewajipan digerakkan oleh kesiapsiagaan berdisiplin, bukan oleh keraguan.

Verse 33

तत:ः प्रायान्महाराज माधवो भगवान्‌ रथी

Kemudian, wahai raja agung, Mādhava—Tuhan yang dimuliakan dan sais yang mahir—pun berangkat, menggerakkan peristiwa ke hadapan dengan tekad yang bertujuan di tengah tekanan perang dan kewajipan.

Verse 34

प्रविश्य नगरं वीरो रथघोषेण नादयन्‌

Vaiśampāyana berkata: Memasuki kota, wira Kṛṣṇa membuat segenap penjuru bergema dengan deru dalam keretanya. Dhṛtarāṣṭra dimaklumkan tentang ketibaannya; dan Kṛṣṇa, turun dari kereta unggulnya, pergi ke istana Dhṛtarāṣṭra tanpa membiarkan kehinaan hati atau dukacita menguasai fikiran—memelihara maruah dan tujuan walau di tengah kehancuran perang.

Verse 35

विदितो धृतराष्ट्रस्य सो5वतीर्य रथोत्तमात्‌ अभ्यगच्छददीनात्मा धृतराष्ट्रनिवेशनम्‌

Apabila Dhṛtarāṣṭra diberitahu tentang ketibaannya, Śrī Kṛṣṇa turun dari kereta perangnya yang unggul dan, tanpa membiarkan semangatnya tenggelam dalam dukacita, pergi ke kediaman diraja Dhṛtarāṣṭra. Memasuki kota, Kṛṣṇa sang wira membuat segenap penjuru bergema dengan deruman dalam kereta perangnya—suatu ketibaan yang menandakan keteguhan tekad dan ketegaran moral meskipun di tengah kehancuran perang.

Verse 36

पूर्व चाभिगतं तत्र सो5पश्यदृषिसत्तमम्‌ | पादौ प्रपीड्य कृष्णस्य राज्ञश्नापि जनार्दन:

Vaiśampāyana berkata: Di sana baginda melihat resi yang paling utama, yang pernah ditemuinya dahulu. Lalu Janārdana—Kṛṣṇa—menyentuh dan memegang kaki tokoh diraja itu sebagai tanda hormat, memuliakannya menurut tata laku dharma.

Verse 37

ततस्तु यादवश्रेष्ठो धृतराष्ट्रमधोक्षज:

Kemudian yang terunggul dalam kalangan Yādava—Adhokṣaja (Kṛṣṇa), Tuhan yang melampaui jangkauan pancaindera—mendekati Dhṛtarāṣṭra, menyiapkan saat bagi nasihat dan perhitungan moral setelah perang.

Verse 38

पाणिमालम्ब्य राजेन्द्र सुस्वरं प्रसरोद ह । राजेन्द्र! तदनन्तर यादवश्रेष्ठ श्रीकृष्ण धृतराष्ट्रका हाथ अपने हाथमें लेकर उन्मुक्त स्वरसे फूट-फूटकर रोने लगे ।।

Vaiśampāyana berkata: Sambil memegang tangan raja, Kṛṣṇa menangis dengan kuat tanpa tertahan. Setelah beberapa ketika, setelah membiarkan air mata yang lahir daripada dukacita mengalir, baginda membasuh matanya dengan air yang suci dan melakukan ācamana menurut aturan. Kemudian Kṛṣṇa, penunduk musuh, berkata kepada Raja Dhṛtarāṣṭra: “Wahai Bhārata, tuanku seorang yang lanjut usia; maka tiada sesuatu pun yang Waktu telah datangkan, atau sedang datangkan, yang tidak tuanku ketahui. Wahai junjungan, tuanku memahami semuanya dengan jelas.”

Verse 39

प्रक्षाल्य वारिणा नेत्रे ह्ाचम्पय च यथाविधि । उवाच प्रस्तुतं वाक्‍्यं धृतराष्ट्रमरिंदम:

Setelah membasuh matanya dengan air dan kemudian melakukan ācamana menurut aturan, sang penunduk musuh berkata kepada Dhṛtarāṣṭra dengan kata-kata yang sesuai pada saat itu. Baginda mengingatkan raja yang lanjut usia bahawa apa pun yang Waktu telah datangkan dan sedang datangkan tidaklah tersembunyi daripadanya, kerana baginda memahaminya dengan jelas.

Verse 40

न ते>स्त्यविदितं किंचिद्‌ वृद्धस्य तव भारत । कालस्य च यथावृत्तं तत्‌ ते सुविदितं प्रभो

Vaiśampāyana berkata: “Wahai Bhārata, tuanku seorang yang lanjut usia; tiada sesuatu pun yang tidak tuanku ketahui. Apa jua yang telah berlaku menurut perjalanan Kala (Waktu) itu semuanya tuanku maklum dengan sejelas-jelasnya, wahai junjungan.”

Verse 41

यतितं पाण्डवै: सर्वैस्तव चित्तानुरोधिभि: । कथं कुलक्षयो न स्यात्तथा क्षत्रस्थ भारत

Vaiśampāyana berkata: “Wahai Bhārata, semua Pāṇḍava—yang sentiasa bertindak menurut kehendak tuanku—telah berusaha bersungguh-sungguh agar kebinasaan keturunan dan keruntuhan golongan kṣatriya tidak terjadi.”

Verse 42

भ्रातृभि: समयं कृत्वा क्षान्तवान्‌ धर्मवत्सल: । द्यूतच्छलजितै: शुद्धैर्वनवासो हुपागतः

Vaiśampāyana berkata: “Setelah membuat perjanjian dengan saudara-saudaranya dan menunggu tempoh yang ditetapkan, Yudhiṣṭhira yang mencintai dharma menanggung kesusahan dengan sabar. Namun mereka yang berhati suci itu telah ditewaskan secara tipu daya melalui helah perjudian, lalu hukuman buangan ke rimba pun menimpa mereka.”

Verse 43

अज्ञातवासचर्या च नानावेषसमावृतै: । अन्ये च बहव: क्लेशात्‌ त्वशक्तैरिव सर्वदा

Vaiśampāyana berkata: “Dengan menyamar dalam pelbagai rupa, mereka menanggung derita hidup secara tersembunyi. Selain itu, mereka juga dipaksa memikul banyak lagi kesengsaraan—berterusan seolah-olah mereka insan yang tidak berdaya—dengan tabah menerima penderitaan demi menegakkan jalan yang telah mereka pilih.”

Verse 44

मया च स्वयमागम्य युद्धकाल उपस्थिते । सर्वलोकस्य सांनिध्ये ग्रामांस्त्वं पडच याचित:

Vaiśampāyana berkata: “Apabila saat perang telah tiba, aku sendiri datang di hadapan semua orang, demi menegakkan perdamaian, dan hanya memohon daripada tuanku lima buah kampung sahaja.”

Verse 45

त्वया कालोपसूष्टेन लोभतो नापवर्जिता: । तवापराधान्नूपते सर्व क्षत्रं क्षयं गतम्‌,'परंतु कालसे प्रेरित हो आपने लोभवश वे पाँच गाँव भी नहीं दिये। नरेश्वर! आपके अपराधसे समस्त क्षत्रियोंका विनाश हो गया

Vaiśampāyana berkata: Didorong oleh Kala (Waktu) sendiri dan dikuasai ketamakan, engkau tidak melepaskan walau (lima buah desa) itu. Wahai raja, kerana kesalahanmu, seluruh golongan ksatria telah dibawa kepada kebinasaan.

Verse 46

भीष्मेण सोमदत्तेन बाह्लीकेन कृपेण च | द्रोणेन च सपुत्रेण विदुरेण च धीमता

Vaiśampāyana berkata: Bersama Bhīṣma, Somadatta, Bāhlīka, Kṛpa, Droṇa beserta puteranya, dan Vidura yang bijaksana—para tua yang mulia ini disebut sebagai warisan ingatan tentang nasihat dan kepemimpinan.

Verse 47

याचितस्त्वं शमं नित्यं न च तत्‌ कृतवानसि । 'भीष्म

Vaiśampāyana berkata: “Engkau telah berkali-kali dipohon agar berdamai, namun engkau tidak melakukannya. Wahai Bhārata, apabila budi dipukul dan dikelabukan oleh kuasa Kala (Waktu), semua manusia jatuh ke dalam khayal dan kesesatan. Demikian juga, dahulu ketika persiapan perang bermula, pengertianmu turut menjadi bingung—apa lagi yang dapat dinamakan selain kerja Kala? Sesungguhnya takdir sahajalah menjadi sandaran terakhir.”

Verse 48

यथा मूढो भवान्‌ पूर्वमस्मिन्नर्थे समुद्यते । किमन्यत्‌ कालयोगाद्धि दिष्टमेव परायणम्‌

Vaiśampāyana berkata: “Sebagaimana engkau dahulu tersesat dan digerakkan dalam perkara ini—ketika persiapan perang—demikianlah semua yang fikirannya dicemari oleh kuasa Kala (Waktu) akan jatuh ke dalam kebingungan. Apa lagi yang dapat dinamakan selain kerja Kala? Sesungguhnya takdir semata-mata menjadi tempat berserah yang terakhir.”

Verse 49

मा च दोषान्‌ महाप्राज्ञ पाण्डवेषु निवेशय । अल्पो>प्यतिक्रमो नास्ति पाण्डवानां महात्मनाम्‌

Vaiśampāyana berkata: “Wahai yang amat bijaksana, janganlah engkau menimpakan kesalahan kepada para Pāṇḍava. Pada Pāṇḍava yang berhati luhur itu, tidak ada walau sedikit pun pelanggaran.”

Verse 50

एतत्‌ सर्व तु विज्ञाय ह्वात्मदोषकृतं फलम्‌

Setelah memahami semuanya, dia menyedari bahawa akibat itu benar-benar buah daripada kesalahan diri sendiri—suatu kesan yang lahir daripada perbuatan salah peribadi, bukan semata-mata kerana takdir sahaja.

Verse 51

असूयां पाण्डुपुत्रेषु न भवान्‌ कर्तुमहति । 'यह सब अपने ही अपराधोंका फल है, ऐसा जानकर आपको पाण्डवोंके प्रति दोषदृष्टि नहीं करनी चाहिये ।। ५० ई ।। कुलं वंशश्व पिण्डाश्व यच्च पुत्रकृतं फलम्‌

Vaiśampāyana berkata: “Janganlah tuan menyimpan iri hati atau mencari-cari salah terhadap putera-putera Pāṇḍu. Dengan mengetahui bahawa segala peristiwa ini ialah buah daripada kesalahan diri sendiri, janganlah tuan memandang para Pāṇḍava dengan tatapan menyalahkan.”

Verse 52

त्वं चैव कुरुशार्टूल गान्धारी च यशस्विनी

Vaiśampāyana berkata: “Dan engkau juga, wahai harimau di kalangan Kuru, dan juga Gāndhārī yang termasyhur…”

Verse 53

मा शुचो नरशार्दूल पाण्डवान्‌ प्रति किल्बिषम्‌ । “कुरुप्रवर! पुरुषसिंह! आप और यशस्वी गान्धारी-देवी कभी पाण्डवोंकी बुराई करनेकी बात न सोचें ।। एतत्‌ सर्वमनुध्याय आत्मनश्न व्यतिक्रमम्‌

Vaiśampāyana berkata: “Janganlah bersedih, wahai harimau di kalangan manusia, dan janganlah terlintas untuk melakukan kesalahan terhadap para Pāṇḍava. Dengan merenungi segala yang telah terjadi—serta kelalaian diri sendiri—hendaklah seseorang menahan tuduhan dan berpaling kepada muhasabah yang tenang.”

Verse 54

जानासि च महाबाहो धर्मराजस्य या त्वयि

Vaiśampāyana berkata: “Wahai yang berlengan perkasa, engkau sudah mengetahui penghormatan dan kepercayaan yang Dharmarāja letakkan padamu.”

Verse 55

एतच्च कदन कृत्वा शत्रूणामपकारिणाम्‌

Setelah melakukan perbuatan pemusnahan itu terhadap musuh-musuh yang memusuhi dan telah mendatangkan mudarat, Vaiśampāyana meneruskan kisahnya dengan nada yang menempatkan tindakan itu sebagai pembalasan dalam logik perang yang kejam—lahir daripada permusuhan dan luka, bukan daripada belas kasihan.

Verse 56

त्वां चैव नरशार्दूल गान्धारीं च यशस्विनीम्‌

Vaiśampāyana berkata: “Engkau juga, wahai harimau di antara manusia, dan juga Gāndhārī yang termasyhur.”

Verse 57

हिया च परया5<विष्टो भवन्तं नाधिगच्छति

Dan, ditundukkan oleh rasa malu dan segan yang amat sangat, dia tidak mendekati engkau. Baris ini menonjolkan bahawa kekangan moral dan rasa serba salah terhadap diri sendiri boleh menghalang seseorang daripada tampil ke hadapan, walaupun dalam keadaan genting yang menuntut kata atau tindakan.

Verse 58

एवमुक्‍्त्वा महाराज धृतराष्ट्रं यदूत्तम:,उवाच परम॑ वाक्‍्यं गान्धारीं शोककर्शिताम्‌ | महाराज! यदश्रेष्ट श्रीकृष्ण राजा धृतराष्ट्रसे ऐसा कहकर शोकसे दुर्बल हुई गान्धारी देवीसे यह उत्तम वचन बोले--

Vaiśampāyana berkata: “Setelah berkata demikian, wahai Maharaja, yang terbaik daripada kaum Yadu (Śrī Kṛṣṇa) menegur Raja Dhṛtarāṣṭra, lalu menyampaikan kata-kata yang amat berat dan wajar kepada Gāndhārī yang dilemahkan oleh dukacita.”

Verse 59

।। सौबलेयि निबोध त्वं यत्‌ त्वां वक्ष्यामि तच्छुणु

Vaiśampāyana berkata: “Wahai putera Subala, fahamilah—dengarlah dengan saksama apa yang akan kukatakan kepadamu.”

Verse 60

त्वत्समा नास्ति लोके5स्मिन्नद्य सीमन्तिनी शुभे । “सुबलनन्दिनि! मैं तुमसे जो कुछ कहता हूँ, उसे ध्यान देकर सुनो और समझो। शुभे! इस संसारमें तुम्हारी-जैसी तपोबल-सम्पन्न स्त्री दूसरी कोई नहीं है ।।

Vaiśampāyana berkata: “Wahai wanita yang membawa tuah, wahai perempuan mulia, pada hari ini tiada seorang pun di dunia yang setara denganmu. Dan wahai permaisuri, engkau tentu masih ingat bagaimana, di balairung diraja, di hadapanku sendiri, engkau telah mengucapkan kata-kata yang berlandaskan dharma dan manfaat yang nyata—kata-kata demi kesejahteraan kedua-dua pihak—namun anak-anakmu tidak menerimanya.”

Verse 61

धर्मार्थसहितं वाक्यमुभयो: पक्षयोर्हितम्‌ । उक्तवत्यसि कल्याणि न च ते तनयै: कृतम्‌

“Wahai yang sejahtera, engkau telah mengucapkan kata-kata yang mengandungi dharma dan manfaat, demi kebaikan kedua-dua pihak; namun anak-anakmu tidak melaksanakannya.”

Verse 62

दुर्योधनस्त्वया चोक्तो जयार्थी परुषं वच: । शृणु मूढ वचो महां यतो धर्मस्ततो जय:

“Engkau telah menegur Duryodhana—yang dahagakan kemenangan—dengan kata-kata keras: ‘Dengarlah, wahai orang dungu! Dengarlah nasihatku yang berat: di mana dharma berdiri, di situlah kemenangan.’”

Verse 63

तदिदं समनुप्राप्तं तव वाक्य नृपात्मजे । एवं विदित्वा कल्याणि मा सम शोके मन: कृथा:

“Wahai yang sejahtera, wahai puteri raja, apa yang engkau ucapkan dahulu kini telah menjadi nyata. Mengetahui demikian, janganlah biarkan hatimu tenggelam dalam dukacita.”

Verse 64

पाण्डवानां विनाशाय मा ते बुद्धि: कदाचन । शक्ता चासि महाभागे पृथिवीं सचराचराम्‌

Vaiśampāyana berkata: “Jangan sekali-kali tekadmu tertuju kepada kebinasaan para Pāṇḍava. Wahai wanita yang amat bertuah, engkau berkuasa mempengaruhi seluruh bumi—segala yang bergerak dan segala yang diam.”

Verse 65

वासुदेववच: श्रुत्वा गान्धारी वाक्यमत्रवीत्‌

Vaiśampāyana berkata: Setelah mendengar kata-kata Vāsudeva, Gāndhārī menjawab, “Wahai Janārdana, setelah mendengar nasihatmu, fikiranku menjadi tenang dan mantap. Wahai Keśava yang berlengan perkasa, apa yang engkau katakan itu benar sepenuhnya. Hingga kini aku diseksa oleh dukacita yang amat perit; dibakar oleh api kesengsaraan itu, pertimbanganku tergoncang, sehingga aku mula memikirkan kebinasaan bagi para Pāṇḍava. Namun sekarang, setelah mendengarmu, akalku kembali teguh—gelora amarah telah surut.”

Verse 66

एवमेतन्महाबाहो यथा वदसि केशव । आधिकभिर्दहमानाया मति: संचलिता मम

“Benarlah demikian, wahai yang berlengan perkasa, seperti yang engkau katakan, wahai Keśava. Fikiranku, yang hangus oleh dukacita dan tekanan yang berlebihan, telah tergoncang dan menjadi kacau.”

Verse 67

राज्स्त्वन्धस्य वृद्धस्य हतपुत्रस्य केशव

Vaiśampāyana berkata: “Wahai Keśava, fikirkanlah raja itu—buta dan uzur, kehilangan putera-puteranya.”

Verse 68

एतावदुक्त्वा वचन मुखं प्रच्छाद्य वाससा

Setelah berkata sekadar itu, dia menutup wajahnya dengan kain pakaiannya.

Verse 69

तत एनां महाबाहु: केशव: शोककर्शिताम्‌

Kemudian Keśava yang berlengan perkasa berbicara kepadanya—yang telah dihakis dan disusutkan oleh dukacita.

Verse 70

समाश्चास्य च गान्धारीं धृतराष्ट्र च माधव:

Vaiśampāyana berkata: Mādhava (Kṛṣṇa) juga mendekati lalu menegur Gāndhārī dan Dhṛtarāṣṭra, berbicara dengan mereka sesudah perang—suatu perbuatan yang menempatkan dukacita dan tanggungjawab diraja dalam tuntutan dharma serta pengekangan diri.

Verse 71

ततस्त्वरित उत्थाय पादौ मूर्ध्ना प्रणम्य च

Kemudian, bangkit dengan segera, dia menundukkan kepala ke kaki (sang tua yang dimuliakan) lalu bersujud. Kepada raja dia berkata: “Wahai raja yang terbaik, kini aku memohon izin untuk berangkat. Jangan biarkan fikiran tenggelam dalam dukacita. Niat berdosa telah timbul dalam hati Aśvatthāmā, putera Droṇa; sebab itulah aku bangkit serta-merta. Pada malam hari, ketika yang lain tidur, dia telah memikirkan pembunuhan para Pāṇḍava.”

Verse 72

द्वैपायनस्य राजेन्द्र ततः कौरवमब्रवीत्‌ । आपूृच्छे त्वां कुरुश्रेष्ठ मा च शोके मन: कृथा:

Vaiśaṃpāyana berkata: Kemudian, wahai raja, (Saṃjaya) berbicara kepada Dhṛtarāṣṭra, tua Kuru itu, setelah bersujud kepada Dvaipāyana (Vyāsa). “Wahai yang terbaik di antara Kuru, aku mohon diri sekarang; jangan biarkan fikiran tenggelam dalam dukacita.” Keperluan moral yang mendesak di sebalik pemergiannya yang tiba-tiba ialah Aśvatthāmā, putera Droṇa, telah menumbuhkan niat berdosa—dia bertekad membunuh para Pāṇḍava pada malam hari ketika mereka tidur.

Verse 73

द्रौणे: पापो5स्त्यभिप्रायस्तेनास्मि सहसोत्थित: । पाण्डवानां वधे रात्रौ बुद्धिस्तेन प्रदर्शिता

Vaiśampāyana berkata: “Dalam hati putera Droṇa telah timbul niat yang berdosa; sebab itu aku bangkit serta-merta. Pada malam hari dia telah menetapkan tekad untuk membunuh para Pāṇḍava, wahai raja yang terbaik.”

Verse 74

एतच्छुत्वा तु वचन गान्धार्या सहितो<ब्रवीत्‌ । धृतराष्ट्रो महाबाहुः केशवं केशिसूदनम्‌

Mendengar kata-kata itu, Dhṛtarāṣṭra, raja yang berlengan perkasa, bersama Gāndhārī, berkata kepada Keśava, pembunuh Keśin. Dia mendesak Kṛṣṇa agar segera pergi melindungi para Pāṇḍava, sambil menyatakan bahawa dia akan bertemu dengannya lagi tidak lama lagi.

Verse 75

शीघ्रं गच्छ महाबाहो पाण्डवान्‌ परिपालय । भूयस्त्वया समेष्यामि क्षिप्रमेव जनार्दन

Vaiśampāyana berkata: “Pergilah segera, wahai yang berlengan perkasa, dan lindungilah para Pāṇḍava. Aku akan bertemu denganmu lagi dalam waktu yang sangat dekat, wahai Janārdana.”

Verse 76

प्रायात्‌ ततस्तु त्वरितो दारुकण सहाच्युत: । वासुदेवे गते राजन धृतराष्ट्रं जनेश्वरम्‌

Kemudian Dāruka pun berangkat dengan segera, ditemani Acyuta (Kṛṣṇa). Wahai raja, setelah Vāsudeva berangkat, dia pun pergi menemui Dhṛtarāṣṭra, penguasa manusia.

Verse 77

वासुदेवो5पि धर्मात्मा कृतकृत्यो जगाम ह

Vaiśampāyana berkata: Bahkan Vāsudeva, yang berhati dharma, setelah menunaikan segala yang perlu dilakukan, pun berangkat pergi.

Verse 78

आगम्य शिबिरं रात्रौ सो5भ्यगच्छत पाण्डवान्‌ । तच्च तेभ्य: समाख्याय सहितस्तै: समाहित:,शिबिरमें आकर रातमें वे पाण्डवोंसे मिले और उनसे सारा समाचार कहकर उन्हींके साथ सावधान होकर रहे

Setibanya di khemah pada waktu malam, dia pergi menemui para Pāṇḍava. Setelah menyampaikan seluruh perkara kepada mereka, dia tinggal bersama mereka, tenang dan berjaga-jaga.

Verse 253

वीक्षितुं पुरुष: शक्तस्त्वामृते पुरुषोत्तम । “वीर! अब उन्हें प्रसन्न करनेका कार्य ही मुझे समयोचित जान पड़ता है। पुरुषोत्तम! आपके सिवा दूसरा कौन ऐसा पुरुष है

Tiada seorang pun mampu menatapnya selain engkau, wahai Puruṣottama. “Wahai wira! Kini aku memandang bahawa tugas yang paling tepat pada waktunya ialah menenangkan dan menyenangkan hati mereka. Wahai Puruṣottama! Selain engkau, siapakah lagi yang dapat mengangkat pandangan memandang Dewi Gāndhārī, yang lemah kerana dukacita atas putera-putera, duduk dengan mata merah menyala oleh amarah?”

Verse 296

कर्तव्यं सात्वतां श्रेष्ठ पाण्डवानां हितार्थिना । “हमारे पितामह श्रीकृष्णद्वैपायन भगवान्‌ व्यास भी वहीं होंगे। महाबाहो! सात्वतवंशके श्रेष्ठ पुरछुष। आप पाण्डवोंके हितैषी हैं। आपको सब प्रकारसे गान्धारी देवीके क्रोधको शान्त कर देना चाहिये'

Vaiśampāyana berkata: “Wahai yang terbaik dalam kalangan Sātvata, engkau yang menghendaki kesejahteraan para Pāṇḍava hendaklah melakukan apa yang wajib dilakukan. Nenda kita, Bhagavān Kṛṣṇa-Dvaipāyana Vyāsa yang mulia, juga akan berada di sana. Wahai yang berlengan perkasa, terunggul dalam susur galur Sātvata, yang utama antara manusia—kerana engkau ialah pembela kebajikan para Pāṇḍava, engkau harus dengan segala cara meredakan kemurkaan Dewi Gāndhārī.”

Verse 303

आमन्त्र्य दारुक॑ प्राह रथ: सज्जो विधीयताम्‌ । धर्मराजकी यह बात सुनकर यदुकुलतिलक श्रीकृष्णने दारुकको बुलाकर कहा--'रथ तैयार करो”

Vaiśampāyana berkata: Setelah memanggil Dāruka, baginda bersabda, “Sediakanlah kereta.” Mendengar ketetapan Dharmarāja, Śrī Kṛṣṇa—permata keturunan Yadu—memanggil Dāruka dan memerintahkan agar kereta segera dipersiapkan.

Verse 313

न्यवेदयद्‌ रथं सज्जं केशवाय महात्मने । केशवका यह आदेश सुनकर दारुकने बड़ी उतावलीके साथ रथको सुसज्जित किया और उन महात्माको इसकी सूचना दी

Vaiśampāyana berkata: Mendengar perintah Keśava, Dāruka segera menghias dan melengkapkan kereta hingga benar-benar siap, lalu memaklumkan kepada Keśava yang berhati luhur bahawa kereta telah tersedia.

Verse 326

जगाम हास्तिनपुरं त्वरित: केशवो विभु: । शत्रुओंको संताप देनेवाले यादवश्रेष्ठ भगवान्‌ श्रीकृष्ण तुरंत ही उस रथपर आरूढ़ हो हस्तिनापुरकी ओर चल दिये

Vaiśampāyana berkata: Keśava yang perkasa—Śrī Kṛṣṇa, terunggul dalam kalangan Yādava dan penggetar hati musuh—segera menaiki kereta itu lalu berangkat pantas menuju Hāstinapura.

Verse 333

नागसाह्दयमासाद्य प्रविवेश च वीर्यवान्‌ । महाराज! पराक्रमी भगवान्‌ माधव उस रथपर बैठकर हस्तिनापुरमें जा पहुँचे। वहाँ पहुँचकर उन्होंने नगरमें प्रवेश किया

Vaiśampāyana berkata: Setelah tiba di Nāgasāhdaya, sang perkasa itu pun masuk. Wahai Raja, Tuhan Mādhava yang gagah, duduk di atas kereta itu, telah sampai ke Hāstinapura; setibanya di kota, baginda pun memasuki kota tersebut.

Verse 496

धर्मतो न्‍्यायतश्चवैव स्नेहतश्न॒ परंतप । महाप्राज्ञ! आप पाण्डवोंपर दोषारोपण न कीजियेगा। परंतप! धर्म, न्याय और स्नेहकी दृष्टिसे महात्मा पाण्डवोंका इसमें थोड़ा-सा भी अपराध नहीं है

Vaiśampāyana berkata: “Wahai pembakar musuh, sama ada dinilai menurut dharma, menurut keadilan, atau menurut ikatan kasih sayang, janganlah engkau menimpakan salah kepada para Pāṇḍava. Wahai yang berjiwa besar, apabila dilihat melalui kaca mata kebenaran, keadilan, dan setia kasih, para Pāṇḍava yang mulia tidak memikul walau sedikit pun kesalahan dalam perkara ini.”

Verse 516

गान्धार्यास्तव वै नाथ पाण्डवेषु प्रतिष्ठितम्‌ अब तो आपका कुल और वंश पाण्डवोंसे ही चलनेवाला है। नाथ! आपको और गान्धारी देवीको पिण्डा-पानी तथा पुत्रसे प्राप्त होनेवाला सारा फल पाण्डवोंसे ही मिलनेवाला है। उन्हींपर यह सब कुछ अवलम्बित है

Vaiśampāyana berkata: “Wahai tuanku, kedudukanmu kini berasaskan para Pāṇḍava. Mulai hari ini, keluarga dan salasilahmu akan berterusan hanya melalui mereka. Wahai junjungan, segala pahala yang engkau dan Permaisuri Gāndhārī akan peroleh—melalui persembahan pinda dan air, serta berkat yang datang daripada memiliki putera—kini akan didapatkan daripada para Pāṇḍava semata-mata. Pada merekalah semuanya bergantung.”

Verse 533

शिवेन पाण्डवान्‌ पाहि नमस्ते भरतर्षभ । “भरतश्रेष्ठ) इन सब बातों तथा अपने अपराधोंका चिन्तन करके आप पाण्डवोंके प्रति कल्याण-भावना रखते हुए उनकी रक्षा करें। आपको नमस्कार है

Vaiśaṃpāyana berkata: “Wahai banteng di antara kaum Bharata, lindungilah para Pāṇḍava dengan keberkatan dan niat baik. Setelah merenungkan segala perkara ini serta kesalahanmu sendiri, halakanlah hatimu kepada kesejahteraan mereka dan peliharalah mereka. Sembah sujud kepadamu.”

Verse 543

भक्तिर्भरतशार्दूल स्नेहश्वापि स्वभावत: । “महाबाहो! भरतवंशके सिंह! आप जानते हैं कि धर्मराज युधिष्ठिरके मनमें आपके प्रति कितनी भक्ति और कितना स्वाभाविक स्नेह है

Vaiśampāyana berkata: “Wahai harimau di antara kaum Bharata, kasih sayang dan bakti juga timbul menurut fitrah. Wahai yang berlengan perkasa, singa keturunan Bharata, engkau mengetahui benar betapa besar bakti dan betapa tulus kasih yang lahir secara semula jadi dalam hati Dharmarāja Yudhiṣṭhira terhadapmu.”

Verse 556

दहाते स दिवा रात्रौ न च शर्माधिगच्छति । “अपने अपराधी शत्रुओंका ही यह संहार करके वे दिन-रात शोककी आगमें जलते हैं, कभी चैन नहीं पाते हैं

Vaiśampāyana berkata: “Dia terbakar siang dan malam, dan tidak memperoleh ketenteraman—mereka yang, setelah menyebabkan kebinasaan musuh-musuh mereka yang bersalah, lalu dimakan api dukacita dan tidak mampu mencapai ketenangan.”

Verse 563

स शोचन्‌ नरशार्दूल: शान्तिं नैवाधिगच्छति । 'पुरुषसिंह! आप और यशस्विनी गान्धारी देवीके लिये निरन्तर शोक करते हुए नरश्रेष्ठ युधिष्ठिरको शान्ति नहीं मिल रही है

Vaiśampāyana berkata: Walaupun ia berdukacita, harimau di antara manusia itu tetap tidak dapat mencapai ketenteraman. Yudhiṣṭhira, yang terbaik antara insan, masih gelisah—terus-menerus meratapi Dhṛtarāṣṭra yang laksana singa dan permaisuri Gāndhārī yang termasyhur—menunjukkan bahawa bahkan hati yang benar pun boleh digoncang oleh belas kasihan dan beratnya duka kekeluargaan selepas perang.

Verse 573

पुत्रशोकाभिसंतप्त॑ बुद्धिव्याकुलितेन्द्रियम्‌ । “आप पुत्रशोकसे सर्वथा संतप्त हैं। आपकी बुद्धि और इन्द्रियाँ शोकसे व्याकुल हैं। ऐसी दशामें वे अत्यन्त लज्जित होनेके कारण आपके सामने नहीं आ रहे हैं!

Vaiśampāyana berkata: “Engkau benar-benar dilalap dukacita kerana kehilangan puteramu; akal budi dan pancaindera engkau menjadi kacau oleh kesedihan. Dalam keadaan demikian, mereka tidak datang menghadapmu, kerana ditenggelami rasa malu.”

Verse 643

चक्षुषा क्रोधदीप्तेन निर्दग्धुं तपसो बलात्‌ | 'पाण्डवोंके विनाशका विचार तुम्हारे मनमें कभी नहीं आना चाहिये। महाभागे! तुम अपनी तपस्याके बलसे क्रोधभरी दृष्टिद्वारा चराचर प्राणियोंसहित समूची पृथ्वीको भस्म कर डालनेकी शक्ति रखती हो”

Vaiśampāyana berkata: “Dengan mata yang menyala oleh amarah, engkau memiliki kuasa—melalui kekuatan tapa—untuk membakar segala-galanya menjadi abu. Oleh itu, wahai wanita yang amat berbahagia, jangan sekali-kali timbul dalam hatimu fikiran untuk memusnahkan Pāṇḍava. Dengan daya pertapaanmu, pandanganmu yang sarat murka mampu menjadikan seluruh bumi—bersama segala makhluk yang bergerak dan tidak bergerak—sebagai abu.”

Verse 666

सा मे व्यवस्थिता श्रुत्वा तव वाक्यं जनार्दन । भगवान्‌ श्रीकृष्णकी यह बात सुनकर गान्धारीने कहा--“महाबाहु केशव! तुम जैसा कहते हो

Mendengar kata-katamu, Janārdana, aku menjadi tenang. Wahai Keśava yang berlengan perkasa, apa yang engkau katakan itu benar sepenuhnya. Hingga kini banyak dukacita menyeksa hatiku, dan kerana hangus oleh api kesengsaraan itu, pertimbanganku menjadi goyah—lalu aku mula memikirkan keburukan terhadap Pāṇḍava. Namun sekarang, Janārdana, setelah mendengar kata-katamu, fikiranku kembali teguh—gelora amarah pun surut.

Verse 673

त्वं गति: सहितैवीरिे: पाण्डवैदविपदां वर | “मनुष्योंमें श्रेष्ठ केशव! ये राजा अन्धे और बूढ़े हैं तथा इनके सभी पुत्र मारे गये हैं। अब समस्त वीर पाण्डवोंके साथ तुम्हीं इनके आश्रयदाता हो”

Vaiśampāyana berkata: “Wahai Keśava, yang terbaik antara manusia! Engkaulah tempat berlindung dan sandaran terakhir bagi raja-raja ini—bersama para Pāṇḍava yang gagah. Para pemerintah ini buta dan telah lanjut usia, dan semua putera mereka telah terbunuh. Kini, dengan semua Pāṇḍava yang perkasa di sisimu, engkau seoranglah yang mesti menjadi pelindung dan pemberi naungan kepada mereka.”

Verse 686

पुत्रशोकाभिसंतप्ता गान्धारी प्ररुरोद ह | इतनी बात कहकर पुत्रशोकसे संतप्त हुई गान्धारी देवी अपने मुखको आँचलसे ढककर फूट-फूटकर रोने लगीं

Dilanda dan dibakar oleh dukacita kehilangan putera-putera, Gāndhārī pun rebah dalam tangisan. Sesudah kata-kata itu diucapkan, baginda menutup wajah dengan selendang lalu menangis tersedu-sedu, tidak tertahan lagi.

Verse 693

हेतुकारणसंयुक्तर्वाक्यैराश्वासयत्‌ प्रभु: । तब महाबाहु भगवान्‌ केशवने शोकसे दुर्बल हुई गान्धारीको कितने ही कारण बताकर युक्तियुक्त वचनोंद्वारा आश्वासन दिया--धीरज बँधाया

Vaiśampāyana berkata: Lalu Tuhan Keśava yang berlengan perkasa, melihat Gāndhārī lemah kerana dukacita, menenangkannya dengan kata-kata yang beralasan—mengemukakan banyak sebab dan huraian—serta meneguhkan hatinya dengan hujah yang selaras dengan kepatutan dan kebenaran.

Verse 706

द्रौणिसंकल्पितं भावमवबुद्धयत केशव: । गान्धारी और धुृतराष्ट्रको सान्त्वना दे माधव श्रीकृष्णने अश्वत्थामाके मनमें जो भीषण संकल्प हुआ था, उसका स्मरण किया

Vaiśampāyana berkata: Keśava (Śrī Kṛṣṇa) menyedari niat ngeri yang telah terbentuk dalam diri putera Droṇa (Aśvatthāmā). Menangkap bahaya etika pada tekad itu, Mādhava—setelah menenangkan Gāndhārī dan Dhṛtarāṣṭra—tetap mengingati rancangan mengerikan Aśvatthāmā, menjangka akibatnya terhadap dharma dan para yang tersisa selepas perang.

Verse 763

आश्वासयदमेयात्मा व्यासो लोकनमस्कृत: । तत्पश्चात्‌ भगवान्‌ श्रीकृष्ण दारुकके साथ वहाँसे शीघ्र चल दिये। राजन! श्रीकृष्णके चले जानेपर अप्रमेयस्वरूप विश्ववन्दित भगवान्‌ व्यासने राजा धूृतराष्ट्रको सान्त्वना दी

Vaiśaṃpāyana berkata: Vyāsa yang dihormati—berjiwa tak terukur dan dimuliakan oleh dunia—menghiburkan raja. Sesudah itu Tuhan Śrī Kṛṣṇa, bersama Dāruka, segera berangkat dari tempat itu. Setelah Kṛṣṇa pergi, Vyāsa yang dipuja dunia, yang wujudnya melampaui ukuran, menenangkan Raja Dhṛtarāṣṭra.

Verse 773

शिबिरं हास्तिनपुराद्‌ दिदृक्षु: पाण्डवान्‌ नृप । नरेश्वर! इधर धर्मात्मा वसुदेवनन्दन श्रीकृष्ण कृतकृत्य हो हस्तिनापुरसे पाण्डवोंको देखनेके लिये शिबिरमें लौट आये

Vaiśampāyana berkata: Wahai raja, kerana ingin melihat para Pāṇḍava, Śrī Kṛṣṇa—putera Vasudeva yang berjiwa dharma—setelah menyelesaikan apa yang perlu dilakukan di Hastināpura, kembali semula ke khemah perkemahan tentera untuk menemui mereka.

Verse 3636

अभ्यवादयदव्यग्रो गान्धारीं चापि केशव: । वहाँ उन्होंने मुनिश्रेष्ठ व्यासजीको पहलेसे ही उपस्थित देखा। व्यास तथा राजा धूृतराष्ट्र दोनोंके चरण दबाकर जनार्दन श्रीकृष्णने बिना किसी व्यग्रताके गान्धारी देवीको प्रणाम किया

Vaiśampāyana berkata: Keśava (Kṛṣṇa), tenang dan tidak terganggu, menyapa serta memberi hormat dengan penuh takzim kepada Permaisuri Gāndhārī. Di situ baginda melihat resi agung Vyāsa telah pun hadir terlebih dahulu. Lalu Janārdana, Śrī Kṛṣṇa, mengurut kaki Vyāsa dan Raja Dhṛtarāṣṭra sebagai tanda bakti, dan tanpa sebarang kegelisahan, baginda menunduk sujud memberi sembah kepada Dewi Gāndhārī.