Adhyaya 55

Verse 1

/ ऑपनआक्रात बछ। आर: 2 पञ्चपज्चाशत्तमो< ध्याय: बलरामजीकी सलाहसे सबका कुरुक्षेत्रके समन्‍्तपंचक तीर्थमें जाना और वहाँ हे तथा दुर्योधनमें गदायुद्धकी या वैशम्पायन उवाच एवं तदभवद्‌ युद्ध तुमुलं जनमेजय । यत्र दुःखान्वितो राजा धृतराष्ट्रोडब्रवीदिदम्‌

Vaiśampāyana berkata: “Wahai Janamejaya, demikianlah berlakunya pertempuran yang menggemparkan itu; dan Raja Dhṛtarāṣṭra, yang dilanda dukacita yang amat, lalu mengucapkan kata-kata ini.” Rangkap ini menempatkan perang bukan sebagai tontonan semata-mata, tetapi sebagai bencana moral, yang buah terdekatnya ialah kesedihan, hingga memaksa raja yang buta itu bertanya tentang apa yang telah terjadi.

Verse 2

धृतराष्ट्र रवाच राम॑ संनिहितं दृष्टवा गदायुद्ध उपस्थिते । मम पुत्र: कथं भीम॑ प्रत्ययुध्यत संजय

Dhṛtarāṣṭra berkata: “Wahai Sañjaya, ketika pertarungan gada telah bermula dan aku melihat Rāma (Balarāma) berdiri dekat, bagaimanakah anakku bertempur menentang Bhīma dalam perlawanan balas?”

Verse 3

संजय उवाच रामसांनिध्यमासाद्य पुत्रो दुर्योधनस्तव । युद्धकामो महाबाहु: समहृष्यत वीर्यवान्‌

Sañjaya berkata: “Wahai Raja, apabila sampai ke hadapan Balarāma, puteramu Duryodhana—berlengan perkasa, gagah dan bersemangat perang—dipenuhi kegembiraan yang besar.” Rangkap ini menegaskan bahawa kedekatan seorang tua yang dihormati serta pahlawan yang kuat dapat menguatkan tekad seorang pejuang, walaupun pertaruhan moral perang tetap berat.

Verse 4

दृष्टवा लाडूलिन राजा प्रत्युत्थाय च भारत । प्रीत्या परमया युक्त: समभ्यर्च्य यथाविधि

Sañjaya berkata: “Wahai Bhārata, apabila melihat Raja Lāḍūlin, dia bangkit menyambutnya; dengan niat baik yang tertinggi, dia memuliakannya menurut adat yang wajar.” Adegan ini menegaskan bahawa di tengah kerasnya perang sekalipun, tata susila menyambut dengan hormat dan kelakuan yang benar tetap dipelihara.

Verse 5

ततो युधिष्छिरं रामो वाक्यमेतदुवाच ह

Sañjaya berkata: Kemudian Rāma (Balarāma) menujukan kata-kata ini kepada Yudhiṣṭhira—saat yang menentukan dalam nasihat di tengah tekanan moral peperangan, ketika tutur kata dihulurkan sebagai pedoman dan pengekangan diri, bukan semata-mata mengejar kemenangan.

Verse 6

मधुरं धर्मसंयुक्त शूराणां हितमेव च | तब बलरामने युधिष्ठिरसे मधुर वाणीमें शूरवीरोंके लिये हितकर धर्मयुक्त वचन कहा --][५% || मया श्रुतं कथयतामृषीणां राजसत्तम

Sañjaya berkata: Baginda menuturkan kata-kata yang manis nadanya, berpaut pada dharma, dan benar-benar bermanfaat bagi para pahlawan—tutur yang dimaksudkan untuk membimbing laku, sekalipun di tengah kerasnya perang.

Verse 7

कुरुक्षेत्रं परं पुण्यं पावन स्वर्ग्यमेव च । दैवतैर्ऋषिभिर्जुषं ब्राह्मणैश्व महात्मभि:

Sañjaya berkata: “Kurukṣetra itu amat suci—menyucikan dan benar-benar mengurniakan syurga. Aku telah mendengar daripada para resi yang menuturkan kebesarannya bahawa medan suci ini sentiasa diziarahi dan dimuliakan oleh para dewa, para resi, dan para brāhmaṇa yang berhati agung.”

Verse 8

तत्र वै योत्स्यमाना ये देहं त्यक्ष्यन्ति मानवा: । तेषां स्वर्गे ध्रुवी वास: शक्रेण सह मारिष

Sañjaya berkata: “Wahai yang mulia, sesiapa yang bertempur di sana lalu meninggalkan jasadnya, pasti memperoleh kediaman yang tetap di syurga, tinggal bersama Śakra (Indra).”

Verse 9

तस्मात्‌ समन्तपञ्चकमितो याम द्रुतं नूप । प्रथितोत्तरवेदी सा देवलोके प्रजापते:

Sañjaya berkata: “O raja, sebab itu marilah kita segera pergi dari sini ke Samantapañcaka. Tanah itu masyhur di alam para dewa sebagai ‘uttaravedī’—‘mezbah utara’ milik Prajāpati. Di tirtha yang paling suci dan kekal bagi tiga alam itu, sesiapa yang menemui maut dalam pertempuran pasti ditakdirkan ke syurga.”

Verse 10

तस्मिन्‌ महापुण्यतमे त्रैलोक्यस्य सनातने । संग्रामे निधन प्राप्य ध्रुवं स्वर्गे भविष्यति

Sañjaya berkata: “Di wilayah suci yang paling utama, penuh jasa dan kekal—termashyur di seluruh tiga alam—sesiapa yang menemui ajal dalam pertempuran pasti akan mencapai syurga.”

Verse 11

तथेत्युक्त्वा महाराज कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिर: । समन्तपज्चकं वीर: प्रायादभिमुख: प्रभु:

Sañjaya berkata: “Wahai Raja, setelah berkata, ‘Demikianlah,’ Yudhiṣṭhira yang gagah, putera Kuntī, sang pemerintah agung, pun berangkat menghadap ke arah Samantapañcaka.”

Verse 12

ततो दुर्योधनो राजा प्रगृह्म महतीं गदाम्‌ | पदभ्याममर्षी द्युतिमानगच्छत्‌ पाण्डवैः सह

Sañjaya berkata: Kemudian Raja Duryodhana mengangkat sebuah gada yang besar lalu berangkat dengan berjalan kaki. Membara dengan dendam namun tetap bersinar dengan tekad kepahlawanan, baginda maju bersama para Pāṇḍava, wahai raja agung.

Verse 13

तथा<<यान्तं गदाहस्तं वर्मणा चापि दंशितम्‌ | अन्तरिक्षचरा देवा: साधु साध्वित्यपूजयन्‌

Sañjaya berkata: Melihat Duryodhana mara demikian—gada di tangan dan bersalut zirah—para dewa yang berlegar di angkasa memujinya sambil berseru, “Syabas! Syabas!”

Verse 14

वातिकाश्चारणा ये तु दृष्टवा ते हर्षमागता: । स पाण्डवै: परिवृत: कुरुराजस्तवात्मज:

Sañjaya berkata: Melihatnya, para penglipur lara dan penyanyi langit itu dipenuhi kegembiraan. Putera tuanku—raja kaum Kuru—berdiri dikelilingi oleh para Pāṇḍava.

Verse 15

मत्तस्येव गजेन्द्रस्य गतिमास्थाय सो5व्रजत्‌ । वातिक और चारण भी उसे देखकर हर्षसे खिल उठे। पाण्डवोंसे घिरा हुआ आपका पुत्र कुरुराज दुर्योधन मतवाले गजराजकी-सी गतिका आश्रय लेकर चल रहा था ।।

Sanjaya berkata: Dikepung oleh para Pāṇḍava, wahai Raja, puteramu Duryodhana tetap mara dengan langkah seperti gajah agung yang sedang mabuk berahi—langkahnya angkuh dan bertenaga, seolah-olah mencabar meski terhimpit oleh musuh. Kemudian, dengan deru sangkakala dan dentuman besar genderang perang, medan laga pun bergema hebat.

Verse 16

ततस्ते तु कुरुक्षेत्रं प्राप्ता नरवरोत्तमा:

Sanjaya berkata: Kemudian para lelaki terunggul itu tiba di Kurukṣetra. Setelah mendapati wilayah itu bebas daripada tanah tandus masin yang tercemar, dan sesuai bagi laluan yang membawa tuah, mereka memilih tempat itulah sebagai gelanggang pertempuran—agar perang diputuskan di bumi yang dianggap wajar, bukan di daerah yang kotor atau tidak berkat.

Verse 17

प्रतीच्यभिमुखं देशं यथोद्दिष्टं सुतेन ते । दक्षिणेन सरस्वत्या: स्वयनं तीर्थमुत्तमम्‌

Sanjaya berkata: “(Mereka bergerak) menuju wilayah yang menghadap ke barat, tepat seperti yang ditunjukkan oleh puteramu—menyusuri tebing selatan Sungai Sarasvatī—ke Svayana, tempat penyeberangan suci yang paling utama.”

Verse 18

ततो भीमो महाकोटिं गदां गृह्माथ वर्मभूत्‌

Sanjaya berkata: Lalu Bhīma menyambar sebuah gada yang amat besar, tajam bagaikan mata pisau; dan dengan zirah terpakai seolah-olah dirinya menjadi perisai hidup, dia bersiap menghadapi putaran ganas seterusnya dalam pertempuran.

Verse 19

अवबद्धशिरस्त्राण: संख्ये काज्चनवर्म भूत्‌

Sanjaya berkata: Di tengah pertempuran, dia mengikat kemas pelindung kepala dan menyarung perisai emas—gambaran kesiapsiagaan yang disengajakan serta keteguhan berdisiplin di bawah beratnya dharma peperangan.

Verse 20

वर्मभ्यां संयतो वीरी भीमदुर्योधनावुभौ

Sañjaya berkata: Kedua-dua wira—Bhīma dan Duryodhana—terikat kemas dalam zirah mereka, menahan diri dengan disiplin dan bersiap sepenuhnya untuk bertempur, tatkala mereka berhadapan dalam pertarungan penentu.

Verse 21

रणमण्डलमध्यस्थौ भ्रातरौ तौ नरर्षभौ

Sañjaya berkata: Di tengah-tengah gelanggang perang berdirilah kedua-dua saudara itu, lembu jantan antara manusia—teguh di pusat pertempuran.

Verse 22

तावन्योन्यं निरीक्षेतां क्रुद्धाविव महाद्विपौ

Sañjaya berkata: Kedua-duanya berdiri berhadapan, saling menatap—laksana dua gajah besar dalam musim musth, murka dan sedia bertembung.

Verse 23

सम्प्रहष्टमना राजन्‌ गदामादाय कौरव:

Sañjaya berkata: Wahai Raja, si Kaurava itu, dengan hati yang meluap girang, mengangkat gada—ghairah untuk bertempur, didorong oleh gelora perang yang garang.

Verse 24

सृक्किणी संलिहन्‌ राजन्‌ क्रोधरक्तेक्षण: श्वसन | ततो दुर्योधनो राजन्‌ गदामादाय वीर्यवान्‌

Sañjaya berkata: “Wahai Raja, dia menjilat hujung bibirnya, tercungap-cungap, dan matanya merah kerana amarah; lalu Duryodhana, yang gagah perkasa, pun mengangkat gadanya.”

Verse 25

भीमसेनमभिप्रेक्ष्य गजो गजमिवादह्दयत्‌ | नरेश्वर! तदनन्तर शक्तिशाली कुरुवंशी राजा दुर्योधन प्रसन्नचित्त हो गदा हाथमें ले क्रोधसे लाल आँखें करके गलफरोंको चाटता और लंबी साँसें खींचता हुआ भीमसेनकी ओर देखकर उसी प्रकार ललकारने लगा, जैसे एक हाथी दूसरे हाथीको पुकार रहा हो ।।

Sañjaya berkata: Melihat Bhīmasena, Duryodhana mencabarnya seperti seekor gajah memanggil gajah yang lain. Lalu raja perkasa dari keturunan Kuru itu—Duryodhana, dengan hati yang teguh dalam keyakinan yang keras—mengangkat gada; matanya merah menyala oleh amarah, menjilat bibir dan menarik nafas panjang, lalu mengaum ke arah Bhīma seperti gajah jantan mengaum kepada pencabarnya. Dan Bhīma yang gagah juga mengangkat gada besarnya yang menggerunkan.

Verse 26

तावुद्यतगदापाणी दुर्योधनवृकोदरौ

Sañjaya berkata: Kemudian kedua-duanya—Duryodhana dan Vṛkodara—berdiri dengan gada terangkat di tangan, siap untuk bertempur.

Verse 27

तावुभौ समतिक्रुद्धावुभी भीमपराक्रमौ

Sañjaya berkata: Kedua-duanya sama-sama menyala oleh amarah, para pahlawan dengan kekuatan seumpama Bhīma—masing-masing menandingi yang lain dalam tekad yang garang ketika gelora pertempuran memuncak.

Verse 28

उभौ सदृशकर्माणौ यमवासवयोरिव

Sañjaya berkata: Wahai raja agung, kedua-dua pahlawan maha perkasa itu serupa dalam perbuatan, seperti Yama dan Vāsava (Indra). Mereka menyengsarakan musuh, memperlihatkan keperkasaan sebanding Yama, Indra, Varuṇa, Kṛṣṇa, Balarāma, Kubera; dan juga seperti pasangan lawan yang termasyhur—Madhu dan Kaiṭabha, Sunda dan Upasunda, Rāma dan Rāvaṇa, Bāli dan Sugrīva—bahkan tampak bagaikan Waktu dan Maut sendiri.

Verse 29

तथा सदृशकर्माणौ वरुणस्य महाबलौ । वासुदेवस्य रामस्य तथा वैश्रवणस्य च

Sañjaya berkata: Wahai raja, kedua-dua pahlawan maha perkasa itu serupa dalam perbuatan dengan Varuṇa, dan juga dengan Vāsudeva (Kṛṣṇa), Rāma (Balarāma), serta Vaiśravaṇa (Kubera); mereka membakar musuh-musuhnya. Mereka memperlihatkan keperkasaan seperti Yama, Indra, Varuṇa, Kṛṣṇa, Balarāma, Kubera, dan seperti pasangan lawan yang termasyhur—Madhu dan Kaiṭabha, Sunda dan Upasunda, Rāma dan Rāvaṇa, Bāli dan Sugrīva—seakan-akan Waktu dan Maut sendiri.

Verse 30

सदृशौ तौ महाराज मधुकैटभयोर्युधि । उभौ सदृशकर्माणौ तथा सुन्दोपसुन्दयो:

Sanjaya berkata: Wahai Raja, kedua-duanya itu serupa dalam pertempuran, seperti Madhu dan Kaitabha; dan serupa pula dalam perbuatan, seperti Sunda dan Upasunda. Dalam amukan perang, mereka tampak sebagai juara tiada bandingan yang membakar musuh, hingga menimbulkan gentar seolah-olah Waktu dan Maut sendiri—demikianlah ukuran keperkasaan mereka.

Verse 31

रामरावणयोश्रैव वालिसुग्रीवयोस्तथा । तथैव कालस्य समीौ मृत्योश्रैव परंतपौ

Sanjaya berkata: Wahai Raja, kedua-dua wira itu, penyiksa musuh, tampak setara dengan Rāma dan Rāvaṇa, dan juga dengan Vāli dan Sugrīva; demikian pula mereka kelihatan seperti Waktu itu sendiri dan seperti Maut—lambang kekuatan yang tidak dapat ditahan.

Verse 32

अन्योन्यमभिधावन्तौ मत्ताविव महाद्विपौ । वासितासंगमे दृप्ती शरदीव मदोत्कटौ

Sanjaya berkata: Seperti dua gajah besar mabuk musth, menerjang satu sama lain—angkuh dan mengamuk seperti pada musim luruh ketika mereka meluru mencari penyatuan dengan betina yang sedia menerima—demikianlah kedua-dua wira itu, bersorak dalam kekuatan sendiri, mara untuk bertembung. Masing-masing, penunduk musuh, memandang lawannya dengan amarah, seolah-olah memuntahkan bisa menyala dari murka seperti dua ekor ular.

Verse 33

उभौ क्रोधविषं दीप्तं वमन्‍्तावुरगाविव । अन्योन्यमभिसंरब्धौ प्रेक्षमाणावरिंदमौ

Sanjaya berkata: Kedua-dua pahlawan itu, seperti dua ular memuntahkan bisa yang menyala, berkobar-kobar dengan amarah. Terikat dalam murka yang saling membara, kedua-dua penunduk musuh itu saling menatap, bersiap untuk bertembung.

Verse 34

उभौ भरतशार्दूलौ विक्रमेण समन्वितौ । सिंहाविव दुराधर्षों गदायुद्धविशारदौ,भरतवंशके वे विक्रमशाली सिंह दो जंगली सिंहोंके समान दुर्जय थे और दोनों ही गदायुद्धके विशेषज्ञ माने जाते थे

Sanjaya berkata: Kedua-duanya, harimau dari keturunan Bharata, dikurniai keberanian, sukar ditundukkan seperti dua ekor singa; dan kedua-duanya diakui sebagai mahir dalam pertarungan gada.

Verse 35

नखदंष्टायुधौ वीरौ व्याप्राविव दुरुत्सहौ । प्रजासंहरणे क्षुब्धौ समुद्राविव दुस्तरी

Sañjaya berkata: “Dua wira itu, seolah-olah bersenjata dengan kuku dan taring, bagaikan harimau—garang dan sukar ditahan. Tergoncang untuk memusnahkan manusia, mereka laksana dua lautan yang bergelora, mustahil diseberangi.”

Verse 36

लोहिताज्विव क्रुद्धौ प्रतपन्‍्तोी महारथौ । पंजों और दाढ़ोंसे प्रहार करनेवाले दो व्याप्रोंक समान उन दोनों वीरोंका वेग शत्रुओंके लिये दुः:सह था। प्रलयकालनमें विक्षुब्ध हुए दो समुद्रोंके समान उन्हें पार करना कठिन था। वे दोनों महारथी क्रोधमें भरे हुए दो मंगल ग्रहोंक समान एक-दूसरेको ताप दे रहे थे || ३५६ || पूर्वपश्चिमजौ मेघौ प्रेक्षमाणावरिंदमौ

Sañjaya berkata: Dua mahāratha itu, menyala oleh amarah, membara seperti dua api merah. Seperti sepasang harimau yang menerkam dengan kuku dan taring, derap serbuan para wira itu tidak tertanggung bagi musuh. Seperti dua lautan yang bergelora pada saat pralaya, mereka sukar diseberangi. Penuh murka, dua mahāratha itu saling membakar seperti dua bintang seumpama Marikh, masing-masing memanaskan yang lain dalam amukan yang berbalas.

Verse 37

गर्जमानौ सुविषमं क्षरन्तौ प्रावृषीव हि । जैसे वर्षा-ऋतुमें पूर्व और पश्चिम दिशाओंमें स्थित दो वृष्टिकारक मेघ भयंकर गर्जना कर रहे हों, उसी प्रकार शत्रुओंका दमन करनेवाले वे दोनों वीर एक-दूसरेको देखते हुए भयानक सिंहनाद कर रहे थे ।।

Sañjaya berkata: Mengaum dengan kedahsyatan yang menggerunkan dan mencurahkan tenaga seperti musim monsun, dua pahlawan agung yang bercahaya dan perkasa itu—bagaikan dua awan pembawa hujan di ufuk timur dan barat—saling menatap dan melontarkan raungan singa yang menakutkan, berniat menghancurkan musuh.

Verse 38

व्यात्राविव सुसंरब्धौ गर्जन्ताविव तोयदौ

Sañjaya berkata: Kedua-duanya, amat menggelegak marah, bagaikan harimau; dan seperti awan pembawa hujan, mereka mengaum—gambaran amukan perang yang membesar menjadi ribut, ketika amarah dan keangkuhan menolak para wira menuju pertembungan yang ganas.

Verse 39

गजाविव सुसंरब्धौ ज्वलिताविव पावकौ

Sañjaya berkata: Kedua-duanya, amat mengamuk, bagaikan gajah jantan dalam musth; menyala oleh amarah, mereka seperti api yang berkobar—gambaran bagaimana kemarahan yang tidak terkawal dalam perang menukar kekuatan menjadi kemusnahan yang memakan segalanya.

Verse 40

रोषात्‌ प्रस्फुरमाणोष्ठी निरीक्षन्तौ परस्परम्‌

Sañjaya berkata: Bibir mereka bergetar kerana amarah, dan kedua-duanya memaku pandangan antara satu sama lain—tanda lahiriah bagi murka batin; dalam suasana dharma di medan perang, hal itu meramalkan kata-kata atau tindakan yang digerakkan lebih oleh nafsu dan kemarahan daripada oleh pengekangan diri.

Verse 41

उभौ परमसंदहृष्टावुभी परमसम्मतौ

Sañjaya berkata: Kedua-duanya amat bersukacita, dan masing-masing dipandang dengan penghormatan tertinggi—gambaran kegembiraan dan pengiktirafan timbal balik di tengah suasana dharma yang keras di medan perang.

Verse 42

सदश्चवाविव हेषन्तौ बृहन्ताविव कुञ्जरौ । वृषभाविव गर्जन्तौ दुर्योधनवृकोदरौ

Sañjaya berkata: “Duryodhana dan Vṛkodara (Bhīma) meringkik seperti kuda gagah, menjulang seperti gajah besar, dan mengaum seperti lembu jantan perkasa.” Dalam adegan perang ini, penyair meninggikan ketegangan dharma: dua juara, digerakkan oleh keangkuhan, amarah, dan beban sumpah lama, berhadapan dengan daya seperti binatang—seakan perang mereduksi pertimbangan manusia dan pengekangan dharmika kepada dorongan mentah yang mengatasi segalanya.

Verse 43

आसन च ददौ तस्मै पर्यपृच्छदनामयम्‌ । भरतनन्दन! हलधरको देखते ही राजा युधिष्ठिर उठकर खड़े हो गये और बड़े प्रेमसे विधिपूर्वक उनकी पूजा करके उन्हें बैठनेके लिये उन्होंने आसन दिया तथा उनके स्वास्थ्यका समाचार पूछा

Sañjaya berkata: Yudhishthira, putera Bharata, segera bangun berdiri sebaik melihat Haladhara (Balarama). Dengan kasih dan hormat, dia memuliakannya menurut tata upacara, menawarkan tempat duduk, dan bertanya khabar kesehatannya—suatu perbuatan yang menegakkan dharma melalui adab menyambut tetamu, penghormatan kepada yang tua, dan pengekangan diri meski di tengah ketegangan perang.

Verse 44

भ्रातृभि: सहितं चैव कृष्णेन च महात्मना । रामेणामितवीर्येण वाक्‍्यं शौटीर्यसम्मतम्‌

Sañjaya berkata: Dengan ditemani saudara-saudaranya, juga oleh Kṛṣṇa yang berhati agung, serta Rāma (Balarama) yang tidak terukur keperkasaannya, dia mengucapkan kata-kata yang selaras dengan keberanian kepahlawanan—ucapan yang layak bagi para kesatria di tengah krisis.

Verse 45

केकयै: सृग्जयैर्दप्तं पञ्चालैश्व महात्मभि: । राजन्‌! तदनन्तर दुर्योधनने अमितपराक्रमी बलराम, महात्मा श्रीकृष्ण, महामनस्वी पांचाल, संजय, केकयगण तथा अपने भाइयोंके साथ खड़े हुए अभिमानी युधिष्ठिरसे इस प्रकार गर्वयुक्त वचन कहा-- ।।

Sañjaya berkata: “Wahai Raja, setelah orang Kekaya, Sṛñjaya, dan para Pāñcāla yang berjiwa agung dibangkitkan semangatnya, Yudhiṣṭhira yang angkuh—berdiri bersama Balarāma yang tiada terukur keperkasaannya, Śrī Kṛṣṇa yang berhati besar, para pemimpin Pāñcāla yang luhur budi, Sañjaya, bala Kekaya, serta saudara-saudaranya sendiri—mengucapkan kata-kata penuh keangkuhan ini: ‘Peperangan ini telah diputuskan dengan teguh—antara aku dan Bhīma, bagi kami berdua.’”

Verse 46

श्र॒त्वा दुर्योधनवच: प्रत्यपद्यन्त तत्तथा

Sañjaya berkata: “Mendengar kata-kata Duryodhana, para raja yang berhimpun pun menyetujuinya. Lalu kumpulan besar para penguasa itu duduk mengelilingi tempat itu dari segala sisi. Lingkaran para raja tampak seperti cakera matahari di langit. Di tengah-tengah mereka bersinar Balarāma—berlengan perkasa, bercahaya, abang sulung yang dimuliakan bagi Tuhan Śrī Kṛṣṇa. Wahai Raja, dihormati dari setiap arah, Balabhadra yang berpakaian biru dan berkulit cerah tampak indah di antara para raja bagaikan bulan purnama pada malam hari dikelilingi bintang-bintang.”

Verse 47

ततः समुपविष्टं तत्‌ सुमहद्राजमण्डलम्‌ । विराजमान ददृशे दिवीवादित्यमण्डलम्‌

Sañjaya berkata: “Kemudian lingkaran besar para raja itu, setelah mengambil tempat duduk, tampak bersinar—seperti cakera matahari di langit.”

Verse 48

तेषां मध्ये महाबाहु: श्रीमान्‌ केशवपूर्वज: । उपविष्टो महाराज पूज्यमान: समन्ततः

Sañjaya berkata: “Wahai Raja, di tengah-tengah mereka duduk tokoh mulia yang berlengan perkasa, abang sulung Keśava (Kṛṣṇa), dihormati dari segala arah.”

Verse 49

शुशुभे राजमध्यस्थो नीलवासा: सितप्रभ: । नक्षत्रैरिव सम्पूर्णो वृतो नेशि निशाकर:

Sañjaya berkata: “Di tengah-tengah para raja, Baladeva yang bersinar—berpakaian biru dan bercahaya putih cerah—tampak amat indah. Dikelilingi para penguasa yang berhimpun, baginda bagaikan bulan purnama di malam hari, dikelilingi bintang-bintang.”

Verse 50

तो तथा तु महाराज गदाहस्तौ सुदुःसहौ । अन्योन्यं वाम्भिरुग्राभिस्तक्षमाणौ व्यवस्थितौ,महाराज! हाथमें गदा लिये वे दोनों दुःसह वीर एक-दूसरेको अपने कठोर वचनोंद्वारा पीड़ा देते हुए खड़े थे

Sañjaya berkata: Wahai Raja, demikianlah dua wira yang sukar ditandingi itu, masing-masing dengan gada di tangan, berdiri berhadapan, saling melukai dengan kata-kata yang keras dan garang—suatu alamat buruk sebelum keganasan menyusul, tatkala kesombongan dan amarah menenggelamkan kendali diri, bahkan dalam kalangan yang perkasa.

Verse 51

अप्रियाणि ततो<न्योन्यमुक्त्वा तौ कुरुसत्तमौ । उदीक्षन्तौ स्थितौ तत्र वृत्रशक्रौ यथा55हवे

Sesudah saling melontarkan kata-kata yang pedih dan tidak menyenangkan, dua wira terunggul keturunan Kuru itu tetap teguh berdiri di medan perang, memandang satu sama lain—seperti Vṛtra dan Indra yang bersiap bertempur—mantap dan sedia beradu.

Verse 54

इस प्रकार श्रीमहाभारत शल्यपर्वके अन्तर्गत गदापव॑नें बलदेवजीकी तीर्थयात्राके प्रसंगमें सारस्वतोपाख्यानविषयक चौवनवाँ अध्याय पूरा हुआ

Demikianlah berakhir bab kelima puluh empat dalam Śalya Parva dari Śrī Mahābhārata, dalam episod Gadāparvan, pada konteks ziarah suci (tīrtha-yātrā) Baladeva, yang membicarakan kisah bernama Sārasvata Upākhyāna.

Verse 55

इति श्रीमहाभारते शल्यपर्वणि गदापर्वणि युद्धारम्भे पजचपड्चाशत्तमो<5 ध्याय: ।। ५५ || इस प्रकार श्रीमह्याभारत शल्यपर्वके अन्तर्गत गदापर्वमें युद्धका आरम्भविषयक पचपनवाँ अध्याय पूरा हुआ

Sañjaya berkata: “Demikianlah, dalam Śrī Mahābhārata, di dalam Śalya Parva—khususnya pada bahagian Gadāparvan tentang pertarungan gada—berakhirlah bab kelima puluh lima yang menghuraikan permulaan peperangan.”

Verse 156

सिंहनादैश्व शूराणां दिश: सर्वा: प्रपूरिता: । उस समय शंखोंकी ध्वनि, रणभेरियोंके गम्भीर घोष और शूरवीरोंके सिंहनादोंसे सम्पूर्ण दिशाएँ गूँज उठी थीं

Sañjaya berkata: Dengan laungan perang para wira yang bagaikan ngauman singa, seluruh penjuru arah dipenuhi dan bergema—gelombang semangat tempur yang menggerunkan, menandai peningkatan perang dan tekad bersama para pejuang yang bersedia mempertaruhkan nyawa demi pihak yang mereka pilih.

Verse 173

तस्मिन्‌ देशे त्वनिरिणे ते तु युद्धमरोचयन्‌ । तदनन्तर वे सभी श्रेष्ठ नरवीर आपके पुत्रके साथ पश्चिमाभिमुख चलकर पूर्वोक्त कुरक्षेत्रमें आ पहुँचे। वह उत्तम तीर्थ सरस्वतीके दक्षिण तटपर स्थित एवं सदगतिकी प्राप्ति करानेवाला था। वहाँ कहीं ऊसर भूमि नहीं थी। उसी स्थानमें आकर सबने युद्ध करना पसंद किया

Sañjaya berkata: Di wilayah itu, yang bebas daripada tanah tandus dan masin, mereka memilih untuk berperang. Sesudah itu semua wira terunggul itu, bersama putera tuanku, mara menghadap ke barat lalu tiba di Kurukṣetra yang telah disebutkan tadi. Titian suci yang mulia itu terletak di tebing selatan Sungai Sarasvatī dan dikatakan menganugerahkan takdir yang diberkati. Tiada tanah gersang di mana-mana pun di situ. Setelah berhimpun di tempat itulah, mereka semua memilih untuk bertempur.

Verse 183

बिश्रद्रूपं महाराज सदृशं हि गरुत्मत: । फिर तो भीमसेन कवच पहनकर बहुत बड़ी नोकवाली गदा हाथमें ले गरुडका-सा रूप धारण करके युद्धके लिये तैयार हो गये

Sañjaya berkata: “Wahai Maharaja, dia menampakkan rupa yang gemilang lagi menggentarkan, benar-benar menyerupai Garuḍa.” Lalu Bhīmasena pun menyarung zirah, menggenggam gada besar bermata tajam, mengambil wujud laksana Garuḍa, dan bersiap untuk berperang.

Verse 193

रराज राजन पुत्रस्ते काउचन: शैलराडिव । तत्पश्चात्‌ दुर्योधन भी सिरपर टोप लगाये सोनेका कवच बाँधे भीमके साथ युद्धके लिये डट गया। राजन! उस समय आपका पुत्र सुवर्णमय गिरिराज मेरुके समान शोभा पा रहा था

Sañjaya berkata: Wahai Raja, putera Kaurava tuanku bersinar laksana raja segala gunung. Kemudian Duryodhana, mengenakan penutup kepala dan mengikat kukuh zirah emasnya, berdiri tegap, bersedia bertempur dengan Bhima. Wahai Raja, pada saat itu putera tuanku tampak gemilang—bagaikan Gunung Meru yang keemasan—memancarkan seri puncak yang perkasa.

Verse 206

संयुगे च प्रकाशेते संरब्धाविव कुञ्जरी । कवच बाँधे हुए दोनों वीर भीमसेन और दुर्योधन युद्धभूमिमें कुपित हुए दो मतवाले हाथियोंके समान प्रकाशित हो रहे थे

Sañjaya berkata: Di tengah pertempuran, Bhīmasena dan Duryodhana—dua wira perkasa, dengan zirah terikat kemas—menyerlah di medan laga bagaikan dua ekor gajah yang mengamuk dan mabuk berahi. Amarah serta seri kepahlawanan mereka menjadikan mereka tampak jelas.

Verse 216

अशोभेतां महाराज चन्द्रसूर्याविवोदितौ । महाराज! रणमण्डलके बीचमें खड़े हुए ये दोनों नरश्रेष्ठ भ्राता उदित हुए चन्द्रमा और सूर्यके समान शोभा पा रहे थे

Sañjaya berkata: “Wahai Maharaja, kedua-duanya bersinar seperti bulan dan matahari yang baru terbit.” Berdiri di tengah gelanggang perang, dua wira bersaudara itu tampak cemerlang laksana bulan dan suria yang sedang naik.

Verse 226

दहन्तौ लोचनै राजन्‌ परस्परवधैषिणौ । राजन! क्रोधमें भरे हुए दो गजराजोंके समान एक-दूसरेके वधकी इच्छा रखनेवाले वे दोनों वीर परस्पर इस प्रकार देखने लगे, मानो नेत्रोंद्वारा एक-दूसरेको भस्म कर डालेंगे

Sañjaya berkata: Wahai Raja, dua wira itu—masing-masing berhasrat akan kematian lawannya—menetapkan pandangan antara satu sama lain seolah-olah mahu membakar yang lain menjadi abu dengan mata mereka sendiri. Adegan itu memperlihatkan bagaimana amarah yang tidak terkawal menukar keberanian menjadi api yang memakan, hingga kebinasaan bersama tampak seakan-akan sesuatu yang diingini.

Verse 256

आह्वयामास नृपतिं सिंहं सिंहो यथा वने । उसी प्रकार पराक्रमी भीमसेनने लोहेकी गदा लेकर राजा दुर्योधनको ललकारा, मानो वनमें एक सिंह दूसरे सिंहको पुकार रहा हो

Sañjaya berkata: Seperti singa memanggil singa di rimba, demikianlah Bhīmasena yang perkasa, mengangkat gada besi lalu mencabar Raja Duryodhana. Gambaran ini menegaskan pertembungan kemuncak—bersemuka—antara kekuatan dan tekad dalam beban moral perang saudara, ketika maruah diraja bertembung dengan dharma kṣatriya dalam ujian terakhir keperwiraan.

Verse 266

संयुगे च प्रकाशेतां गिरी सशिखराविव । दुर्योधन और भीमसेन दोनोंकी गदाएँ ऊपरको उठी थीं। उस समय रणभूमिमें वे दोनों शिखरयुक्त दो पर्वतोंके समान प्रकाशित हो रहे थे

Sañjaya berkata: Di tengah pertempuran, kedua-duanya bersinar seperti sepasang gunung berkepala puncak. Duryodhana dan Bhīmasena mengangkat gada mereka tinggi-tinggi; di medan perang, senjata yang terangkat itu menjadikan mereka tampak seperti bongkah gunung yang menjulang dan bercahaya—gambaran jelas tentang kebanggaan kepahlawanan dan tekad menggerunkan yang menolak perang menuju penghujung takdirnya.

Verse 386

जहृषाते महाबाहू सिंहकेसरिणाविव । रोषमें भरे हुए दो व्याप्रों, गरजते हुए दो मेघों और दहाड़ते हुए दो सिंहोंके समान वे दोनों महाबाहु वीर हर्षोत्फुल्ल हो रहे थे

Sañjaya berkata: Dua wira berlengan gagah itu bersorak girang, semangat mereka mengembang dalam amarah yang menyala—seperti dua harimau yang sarat murka, seperti dua awan guruh yang mengaum, seperti dua singa yang meraung. Kegembiraan mereka bukanlah nikmat yang lembut, melainkan keterujaan para pahlawan yang bersedia memasuki pertempuran penentu.

Verse 396

ददृशाते महात्मानौ सशृज्भाविव पर्वतौ । वे दोनों महामनस्वी योद्धा परस्पर कुपित हुए दो हाथियों, प्रज्वलित हुई दो अग्नियों और शिखरययुक्त दो पर्वतोंके समान दिखायी देते थे

Sañjaya berkata: Dua pahlawan berjiwa agung itu tampak seperti dua gunung bertanduk. Mereka berdiri berhadapan dalam murka dan keagungan; kekuatan serta tekad mereka terserlah nyata ketika saling menentang di tengah perang.

Verse 406

तौ समेतौ महात्मानौ गदाहस्तौ नरोत्तमौ । उन दोनोंके ओठ रोषसे फड़क रहे थे। वे दोनों नरश्रेष्ठ एक-दूसरेपर दृष्टिपात करते हुए हाथमें गदा ले परस्पर भिड़नेके लिये उद्यत थे

Sañjaya berkata: Dua pahlawan berjiwa agung itu—yang terbaik antara manusia—bertemu berhadapan, masing-masing menggenggam gada. Bibir mereka bergetar kerana amarah; saling memaku pandangan, tiap-tiap seorang berdiri siap untuk bertembung—amarah menolak mereka menuju pertemuan yang menentukan dan ganas di tengah keruntuhan dharma dalam perang itu.

Verse 453

उपोपविष्टा: पश्यध्वं सहितैर्नुपपुड़वैः । “वीरो! मेरा और भीमसेनका जो यह युद्ध निश्चित हुआ है, इसे आप लोग सभी श्रेष्ठ नरेशोंके साथ निकट बैठकर देखिये”

Sañjaya berkata: “Duduklah dekat dan saksikanlah, bersama para raja yang terkemuka. Wahai wira, pertarungan tanding yang telah diputuskan dengan teguh antara aku dan Bhīmasena ini—hendaklah kamu semua, bersama para pemerintah yang terbaik, duduk berhampiran dan menjadi saksi.”

Verse 2736

उभौ शिष्यौ गदायुद्धे रोहिणेयस्य धीमत: । दोनों ही अत्यन्त क्रोधमें भरे थे। दोनों भयंकर पराक्रम प्रकट करनेवाले थे और दोनों ही गदायुद्धमें बुद्धिमान्‌ रोहिणीनन्दन बलरामजीके शिष्य थे

Sañjaya berkata: Kedua-duanya ialah murid Rohiṇeya (Balarāma) yang bijaksana dalam seni bertarung dengan gada. Dinyalakan oleh amarah yang meluap, masing-masing menzahirkan keperkasaan yang menggerunkan—gambaran bahawa kemahiran perang, apabila dipacu kemarahan, berubah menjadi daya yang menakutkan di medan laga.

Verse 3736

ददृशाते कुरुश्रेष्ठी कालसूर्याविवोदितौ । महामनस्वी महाबली कुरुश्रेष्ठ दुर्योधन और भीमसेन प्रखर किरणोंसे युक्त, प्रलयकालमें उगे हुए दो दीप्तिशाली सूर्योके समान दृष्टिगोचर हो रहे थे

Sañjaya berkata: Dua yang terunggul dalam kalangan Kuru—Duryodhana dan Bhīmasena—kelihatan bagaikan dua matahari menyala yang terbit pada saat pralaya, memancarkan sinar yang garang. Pada detik itu, beban moral perang menjadi semakin tajam: tekad dan kekuatan besar bersinar keluar, namun sinar itu milik pemandangan kehancuran, tempat keberanian dan kebinasaan berdiri seiring.