Previous Verse
Next Verse

Shloka 12

कार्त्तिकेयाभिषेकः — Consecration of Kārttikeya and the Enumeration of His Retinue

अग्निका वह पुत्र अपने तेजसे सम्पूर्ण लोकोंको व्याप्त करके वहाँ बढ़ने लगा। सरकण्डोंके समूहमें अग्निके समान प्रकाशित होते हुए उस सर्वसमर्थ महात्मा अग्निपुत्रको, जो नवजात शिशुके रूपमें उपस्थित था, छहों कृत्तिकाओंने देखा। उसे देखते ही पुत्रकी अभिलाषा रखनेवाली वे सभी कृतिकाएँ पुकार-पुकारकर कहने लगीं “यह मेरा पुत्र है' ।। तासां विदित्वा भावं॑ तं मातृणां भगवान्‌ प्रभु: । प्रस्नुतानां पय: षड्भिरवदनैरपिबत्‌ तदा,उन माताओंके उस वात्सल्यभावको जानकर प्रभावशाली भगवान्‌ स्कन्द छ: मुख प्रकट करके उनके स्तनोंसे झरते हुए दूधको पीने लगे

agnikā-vahaḥ putraḥ svatejasā sampūrṇān lokān vyāptvā tatra vardhamānaḥ | śarakāṇḍa-samūhe'gnir iva prakāśamānaṃ taṃ sarva-samarthaṃ mahātmā agni-putraṃ yo navajāta-śiśu-rūpeṇa pratyapadyata taṃ ṣaṭ-kṛttikāḥ dadṛśuḥ | taṃ dṛṣṭvā putrābhilāṣiṇyas tāḥ sarvāḥ kṛttikāḥ krandantyaḥ pratyūcuḥ—“eṣa mama putraḥ” iti || tāsāṃ viditvā bhāvaṃ tā mātr̥ṇāṃ bhagavān prabhuḥ | prasnutānāṃ payaḥ ṣaḍbhir vadanair apibat tadā ||

Vaiśampāyana meriwayatkan: Putera Agni, menyala dengan sinar dirinya sendiri, meliputi segala alam dan mula membesar di sana. Bersinar di celah rimbunan lalang seperti api itu sendiri, putera Agni yang maha perkasa lagi berhati agung—yang tampak dalam rupa bayi yang baru lahir—telah dilihat oleh enam Kṛttikā. Melihatnya, semua Kṛttikā yang mendambakan anak pun berseru berkali-kali, “Dialah anakku!” Mengetahui kasih sayang para ibu itu, Tuhan Skanda menzahirkan enam wajah, lalu meminum susu yang mengalir dari dada mereka.

तासाम्of those (women)
तासाम्:
Adhikarana
TypePronoun
Rootतद्
FormFeminine, Genitive, Plural
विदित्वाhaving known
विदित्वा:
TypeVerb
Rootविद्
Formक्त्वा (absolutive/gerund), Parasmaipada (usage-neutral here)
भावम्the feeling, intention
भावम्:
Karma
TypeNoun
Rootभाव
FormMasculine, Accusative, Singular
तम्that
तम्:
TypePronoun
Rootतद्
FormMasculine, Accusative, Singular
मातॄणाम्of the mothers
मातॄणाम्:
Adhikarana
TypeNoun
Rootमातृ
FormFeminine, Genitive, Plural
भगवान्the blessed/lordly one
भगवान्:
Karta
TypeAdjective
Rootभगवत्
FormMasculine, Nominative, Singular
प्रभुःthe lord
प्रभुः:
Karta
TypeNoun
Rootप्रभु
FormMasculine, Nominative, Singular
प्रस्नुतानाम्of (those) flowing/oozing
प्रस्नुतानाम्:
Adhikarana
TypeAdjective
Rootप्रस्नु (from धातु √स्नु/स्रु in sense 'to ooze/flow')
Formक्त (past passive participle) used adjectivally, Feminine, Genitive, Plural
पयःmilk
पयः:
Karma
TypeNoun
Rootपयस्
FormNeuter, Accusative, Singular
षड्भिःwith six
षड्भिः:
Karana
TypeNumeral
Rootषट्
FormMasculine/Neuter (agreeing with मुख), Instrumental, Plural
वदनैःwith mouths/faces
वदनैः:
Karana
TypeNoun
Rootवदन
FormNeuter, Instrumental, Plural
अपिबत्drank
अपिबत्:
TypeVerb
Rootपा
FormImperfect (लङ्), 3rd, Singular, Parasmaipada
तदाthen
तदा:
TypeIndeclinable
Rootतदा

वैशम्पायन उवाच

V
Vaiśampāyana
A
Agni
A
Agni-putra (Skanda/Kārttikeya)
Ṣaṭ-Kṛttikāḥ (the six Kṛttikās)
Ś
śarakāṇḍa-samūha (reed-thicket)
P
payaḥ (milk)

Educational Q&A

The passage highlights the ethical dignity of maternal love and the divine response to sincere affection: Skanda recognizes the Kṛttikās’ longing and care, and accommodates them by manifesting six faces—affirming that compassion and rightful nurturing are honored rather than dismissed.

Agni’s newborn son (Skanda) appears radiant in a reed-thicket. The six Kṛttikās see him and each claims him as her own child. Knowing their maternal feeling, Skanda becomes six-faced and drinks milk from all six, thereby accepting them as mothers.