Previous Verse
Next Verse

Shloka 41

Bhīma–Duryodhana Gadāyuddha Saṃkalpa

Resolve for the Mace Duel

प्रजानामिव संक़्रुद्धं शूलपाणिमिव स्थितम्‌ । हाथमें गदा लिये हुए दुर्योधनको पाण्डवोंने इस प्रकार देखा, मानो कोई शुंगयुक्त पर्वत हो अथवा प्रजापर कुपित होकर हाथमें त्रिशूल लिये हुए रुद्रदेव खड़े हों ।। सगदो भारतो भाति प्रतपन्‌ भास्करो यथा,वह गदाधारी भरतवंशी वीर तपते हुए सूर्यके समान प्रकाशित हो रहा था। शत्रुओंका दमन करनेवाले महाबाहु दुर्योधनको हाथमें गदा लिये जलसे निकला हुआ देख समस्त प्राणी ऐसा मानने लगे, मानो दण्डधारी यमराज प्रकट हो गये हों

sañjaya uvāca | prajānām iva saṅkruddhaṃ śūlapāṇim iva sthitam | gadāpāṇiṃ duryodhanaṃ pāṇḍavāḥ samapaśyan yathā śṛṅgavat parvataṃ yathā vā prajāsu kupitaṃ rudraṃ triśūlapāṇim | sa-gado bhārato bhāti pratapan bhāskaro yathā | jalāt samutthitaṃ gadāpāṇiṃ mahābāhuṃ duryodhanaṃ dṛṣṭvā sarva-bhūtāni mene daṇḍadharaṃ yamaṃ prādurbhūtam iti ||

Sañjaya berkata: Para Pāṇḍava melihat Duryodhana berdiri dengan gada di tangan—laksana Rudra sendiri, murka demi segala makhluk, tegak dengan trisula; laksana gunung bertanduk yang bangkit di hadapan mereka. Pahlawan keturunan Bharata itu, pemegang gada, bersinar seperti matahari yang menyala. Melihat Duryodhana yang berlengan perkasa, penunduk musuh, muncul dari air dengan senjatanya, segala makhluk berasa seolah-olah Yama, pemegang tongkat hukuman, telah menzahirkan diri—tanda kebinasaan yang tak mengenal belas dalam kegelapan moral perang.

प्रजानाम्of the subjects/creatures
प्रजानाम्:
Adhikarana
TypeNoun
Rootप्रजा
FormFeminine, Genitive, Plural
इवas if/like
इव:
TypeIndeclinable
Rootइव
सङ्क्रुद्धम्enraged
सङ्क्रुद्धम्:
TypeAdjective
Rootसङ्क्रुद्ध (सम्+क्रुध्)
FormMasculine, Accusative, Singular
शूलपाणिम्the trident-in-handed one (Śiva/Rudra)
शूलपाणिम्:
Karma
TypeNoun
Rootशूलपाणि
FormMasculine, Accusative, Singular
इवas if/like
इव:
TypeIndeclinable
Rootइव
स्थितम्standing/placed
स्थितम्:
TypeAdjective
Rootस्थित (स्था)
FormMasculine, Accusative, Singular

संजय उवाच

S
Sañjaya
D
Duryodhana
P
Pāṇḍavas
R
Rudra (Śiva)
Y
Yama
M
mace (gadā)
T
trident (triśūla)
W
water (jala)
S
Sun (Bhāskara)
M
mountain (parvata)

Educational Q&A

The verse underscores how war magnifies human wrath into something seemingly divine and inevitable: Duryodhana’s martial fury is likened to Rudra and Yama, suggesting that when adharma-driven conflict peaks, it takes on the force of destruction and punishment, overwhelming ordinary moral restraint.

Sañjaya describes the Pāṇḍavas seeing Duryodhana appear with his mace, shining like the sun and terrifying like Rudra with a trident or Yama with the staff of punishment—setting the tone for the climactic mace-fight atmosphere of Shalya Parva.