द्वैपायनह्रदे दुर्योधनान्वेषणम् / The Search for Duryodhana at Dvaipāyana Lake
सुहृद्धिस्तादृशैहीन: पुत्रै््नातृभिरेव च । पाण्डवैश्व हते राज्ये को नु जीवेत मादृूश:,“संजय! तुम प्रज्ञाचक्षु ऐश्वर्यशशाली महाराजसे कहना कि “आपका पुत्र दुर्योधन वैसे पराक्रमी सुहृदों, पुत्रों और भ्राताओंसे हीन होकर सरोवरमें प्रवेश कर गया है। जब पाण्डवोंने मेरा राज्य हर लिया, तब इस दयनीय दशामें मेरे-जैसा कौन पुरुष जीवन धारण कर सकता है?” संजय! तुम ये सारी बातें कहना और यह भी बताना कि “दुर्योधन उस महासंग्रामसे जीवित बचकर पानीसे भरे हुए इस सरोवरमें छिपा है और उसका सारा शरीर अत्यन्त घायल हो गया है'
suhṛdbhis tādṛśair hīnaḥ putrair bhrātṛbhir eva ca | pāṇḍavaiś ca hate rājye ko nu jīvet mādṛśaḥ ||
Sañjaya berkata: “Kehilangan sahabat-sahabat setia yang gagah seperti itu, dan juga terpisah daripada anak-anak serta saudara-saudara; sedang kerajaanku dimusnahkan oleh Pāṇḍava—dalam kesengsaraan sepertiku ini, siapakah yang masih mampu meneruskan hidup?”
संजय उवाच
The verse highlights the collapse of worldly supports—allies, sons, brothers, and sovereignty—and shows how attachment to power and kinship can turn into existential despair when dharma and fortune reverse.
Sanjaya reports a lamenting message: after the Pandavas have effectively ruined the kingdom, the speaker (contextually Dhritarashtra’s side) expresses that, stripped of supporters and family, life itself feels unbearable.