Previous Verse
Next Verse

Shloka 10

Rudra’s Omitted Share in the Yajña (रुद्रभागानुपपत्तिः — यज्ञोपाख्यानम्)

उन ब्रह्मचारी एवं अविनाशी रुद्रको हाथमें धनुष उठाये देख पृथ्वीदेवीको बड़ी व्यथा हुई और पर्वत भी काँपने लगे ।। न ववौ पवनश्ैव नाग्निर्जज्वाल वैधित: । व्यभ्रमच्चापि संविग्नं दिवि नक्षत्रमण्डलम्‌

na vavau pavanaś caiva nāgnir jajvāla vaidhitaḥ | vyabhramac cāpi saṃvignaṃ divi nakṣatramaṇḍalam ||

Vaiśaṃpāyana berkata: Pada saat yang mengerikan itu, tatkala terlihat Rudra—sang brahmacārī yang tidak binasa—mengangkat busur di tangannya, Dewi Bumi dilanda derita yang besar, dan gunung-gunung pun bergetar. Angin tidak bertiup, api tidak menyala sebagaimana mestinya, dan lingkaran bintang-bintang di langit seakan-akan berpusing dalam kegelisahan.

not
:
TypeIndeclinable
Root
ववौblew
ववौ:
TypeVerb
Rootवा (धातु)
Formलिट् (परोक्षभूत/परफेक्ट), परस्मैपद, 3, singular
पवनःwind
पवनः:
Karta
TypeNoun
Rootपवन
Formmasculine, nominative, singular
and
:
TypeIndeclinable
Root
एवindeed/just
एव:
TypeIndeclinable
Rootएव
not
:
TypeIndeclinable
Root
अग्निःfire
अग्निः:
Karta
TypeNoun
Rootअग्नि
Formmasculine, nominative, singular
जज्वालblazed
जज्वाल:
TypeVerb
Rootज्वल् (धातु)
Formलिट् (परोक्षभूत/परफेक्ट), परस्मैपद, 3, singular
वैधितःdisturbed/struck/agitated
वैधितः:
TypeAdjective
Rootवैधित (√वेध्/व्यध् से क्त-प्रत्ययान्त)
Formmasculine, nominative, singular
व्यभ्रमत्whirled/reeled
व्यभ्रमत्:
TypeVerb
Rootभ्रम् (धातु) + वि/व्य-
Formलङ् (अनद्यतनभूत), परस्मैपद, 3, singular
and
:
TypeIndeclinable
Root
अपिalso
अपि:
TypeIndeclinable
Rootअपि
संविग्नम्agitated/alarmed
संविग्नम्:
TypeAdjective
Rootसंविग्न (√विज्/विज् ‘to tremble/be agitated’ से क्त-प्रत्ययान्त)
Formneuter, nominative, singular
दिविin the sky
दिवि:
Adhikarana
TypeNoun
Rootदिव् (द्यौस्/दिव्)
Formfeminine, locative, singular
नक्षत्रमण्डलम्the circle/host of stars
नक्षत्रमण्डलम्:
Karta
TypeNoun
Rootनक्षत्रमण्डल
Formneuter, nominative, singular

वैशम्पायन उवाच

V
Vaiśaṃpāyana
P
pavana (wind)
A
agni (fire)
D
div (sky/heaven)
N
nakṣatramaṇḍala (stellar sphere)

Educational Q&A

The verse presents cosmic disorder as an ethical signal: when violence and adharma dominate, the natural world is portrayed as losing its harmony, reflecting a breakdown of moral and cosmic order (ṛta/dharma).

Vaiśaṃpāyana describes ominous portents—no wind, fire failing to blaze, and the stars seeming to whirl—indicating a terrifying, destabilizing moment in the Sauptika Parva’s aftermath of war.