Previous Verse
Next Verse

Shloka 51

अर्जुनस्योत्तरदिग्विजयः

Arjuna’s Northern Conquests and Tribute Collection

(हृष्टश्न धर्मराड्‌ वाक्‍्यं जनार्दनमभाषत । फिर धर्मराजने हर्षमें भरकर भगवान्‌ श्रीकृष्णसे कहा। युधिछिर उवाच त्वां प्राप्प पुरुषव्याप्र भीमसेनेन पातित: । मागधोडसौ बलोन्मत्तो जरासंध: प्रतापवान्‌ ।। युधिष्ठिर बोले--पुरुषसिंह जनार्दन! आपका सहारा पाकर ही भीमसेनने बलके अभिमानसे उन्मत्त रहनेवाले प्रतापी मगधराज जरासंधको मार गिराया है। राजसूयं क्रतुश्रेष्ठ प्राप्प्पामि विगतज्वर: । त्वद्बुद्धिबलमाश्रित्य यागाहोंडस्मि जनार्दन ।। अब मैं निश्चिन्त होकर यज्ञोंमें श्रेष्ठ राजसूयका शुभ अवसर प्राप्त करूँगा। प्रभो! आपके बुद्धि-बलका सहारा पाकर मैं यज्ञ करनेयोग्य हो गया। पीत॑ पृथिव्यां युद्धेन यशस्ते पुरुषोत्तम । जरासंधवधेनैव प्राप्तास्ते विपुला: श्रिय: ।। पुरुषोत्तम! इस युद्धसे भूमण्डलमें आपके यशका विस्तार हुआ। जरासंधके वधसे ही आपको प्रचुर सम्पत्ति प्राप्त हुई है। वैशम्पायन उवाच एवं सम्भाष्य कौन्तेय: प्रादाद्‌ रथवरं प्रभो: । प्रतिगृह्म तु गोविन्दो जरासंधस्य त॑ं रथम्‌ ।। प्रह्ृष्टस्तस्य मुमुदे फाल्गुनेन जनार्दन: । प्रीतिमानभवद्‌ राजन्‌ धर्मराजपुरस्कृत: ।।) वैशम्पायनजी कहते हैं--जनमेजय! ऐसा कहकर कुन्तीनन्दन युधिष्ठिरने भगवान्‌को श्रेष्ठ रथ प्रदान किया। जरासंधके उस रथको पाकर गोविन्द बड़े प्रसन्न हुए और अर्जुनके साथ उसमें बैठकर बड़े हर्षका अनुभव करने लगे। धर्मराज युधिष्ठिरके उस भेंटको अंगीकार करके उन्हें बड़ा संतोष हुआ। यथावय: समागम्य भ्रातृभि: सह पाण्डव: । सत्कृत्य पूजयित्वा च विससर्ज नराधिपान्‌,पाण्डुनन्दन युधिष्ठिर भाइयोंके साथ जाकर समस्त राजाओंसे उनकी अवस्थाके अनुसार क्रमशः मिले; फिर उन सबका यथायोग्य सत्कार एवं पूजन करके उन्होंने सभी नरपतियोंको विदा कर दिया

vaiśampāyana uvāca |

hṛṣṭaś ca dharmarāḍ vākyam janārdanam abhāṣata |

yudhiṣṭhira uvāca |

tvāṁ prāpya puruṣavyāghra bhīmasenena pātitaḥ |

māgadho 'sau balonmatto jarāsandhaḥ pratāpavān ||

rājasūyaṁ kratuśreṣṭhaṁ prāpsyāmi vigatajvaraḥ |

tvadbuddhibalam āśritya yāgārho 'smi janārdana ||

pītā pṛthivyāṁ yuddhena yaśas te puruṣottama |

jarāsandhavadhenai va prāptās te vipulāḥ śriyaḥ ||

vaiśampāyana uvāca |

evaṁ sambhāṣya kaunteyaḥ prādād rathavaraṁ prabhoḥ |

pratigṛhya tu govindo jarāsandhasya taṁ ratham |

prahṛṣṭas tasya mumude phālgunena janārdanaḥ |

prītimān abhavad rājan dharmarājapuraskṛtaḥ ||

yathāvayaḥ samāgamya bhrātṛbhiḥ saha pāṇḍavaḥ |

satkṛtya pūjayitvā ca visasarga narādhipān ||

Vaiśampāyana berkata: Dengan hati bersukacita, Raja Dharma (Yudhiṣṭhira) menyapa Janārdana (Kṛṣṇa). Yudhiṣṭhira berkata: “Wahai Janārdana, harimau di antara manusia! Dengan memperoleh naunganmu, Bhīmasena telah menjatuhkan raja Magadha yang gagah, Jarāsandha—yang mabuk oleh kekuatan dan masyhur akan keberaniannya. Kini, bebas daripada kegelisahan, aku akan mencapai saat yang mulia untuk melaksanakan Rājasūya, korban suci yang terbaik. Bersandar pada kekuatan nasihat dan daya tuahmu, wahai Janārdana, aku menjadi layak untuk menunaikan upacara itu. Wahai Puruṣottama, melalui pertempuran ini kemasyhuranmu tersebar ke seluruh bumi; dan dengan kematian Jarāsandha engkau memperoleh kemakmuran yang melimpah.” Vaiśampāyana meneruskan: Setelah berkata demikian, putera Kuntī mempersembahkan kepada Tuhan sebuah kereta perang yang unggul. Govinda menerima kereta Jarāsandha itu dan amat berkenan; bersama Phālguna (Arjuna) baginda bersuka ria di atasnya. Menghormati pemberian Dharmarāja, Kṛṣṇa berasa puas yang mendalam. Kemudian sang Pāṇḍava, bersama saudara-saudaranya, menemui para raja yang berhimpun menurut darjat dan usia; setelah menyambut serta memuliakan mereka dengan sewajarnya, baginda pun mempersilakan para pemerintah itu berangkat pulang.

यथावयःaccording to age
यथावयः:
TypeIndeclinable
Rootयथा + वयस्
समागम्यhaving met/approached
समागम्य:
TypeVerb
Rootसम्-आ-गम्
Formक्त्वा (absolutive/gerund), parasmaipada (usage)
भ्रातृभिःwith (his) brothers
भ्रातृभिः:
Karana
TypeNoun
Rootभ्रातृ
Formmasculine, instrumental, plural
सहtogether with
सह:
TypeIndeclinable
Rootसह
पाण्डवःthe Pandava (Yudhishthira)
पाण्डवः:
Karta
TypeNoun
Rootपाण्डव
Formmasculine, nominative, singular
सत्कृत्यhaving honored
सत्कृत्य:
TypeVerb
Rootसम्-√कृ
Formक्त्वा (absolutive/gerund), parasmaipada (usage)
पूजयित्वाhaving worshipped/paid respects
पूजयित्वा:
TypeVerb
Root√पूज्
Formक्त्वा (absolutive/gerund), parasmaipada (usage)
and
:
TypeIndeclinable
Root
विससर्जdismissed/sent away
विससर्ज:
TypeVerb
Rootवि-√सृज्
Formलिट् (perfect), third, singular, parasmaipada
नराधिपान्kings (lords of men)
नराधिपान्:
Karma
TypeNoun
Rootनराधिप
Formmasculine, accusative, plural

वैशम्पायन उवाच

V
Vaiśampāyana
J
Janamejaya
Y
Yudhiṣṭhira (Dharmarāja, Kaunteya, Pāṇḍava)
K
Kṛṣṇa (Janārdana, Govinda, Puruṣottama, Prabhu)
B
Bhīmasena
J
Jarāsandha
M
Magadha
A
Arjuna (Phālguna)
R
Rājasūya sacrifice
J
Jarāsandha’s chariot (ratha)
A
assembled kings (narādhipāḥ)

Educational Q&A

Right action and rightful sovereignty depend not merely on force but on dharmic intent, wise counsel, and gratitude. Yudhiṣṭhira frames success (Jarāsandha’s fall and the coming Rājasūya) as arising from reliance on Kṛṣṇa’s buddhi-bala—ethical strategy and guiding intelligence—followed by proper honoring of allies and guests.

After Jarāsandha’s defeat, Yudhiṣṭhira joyfully credits Kṛṣṇa’s support for Bhīma’s victory and declares himself now free to proceed toward the Rājasūya. He offers Kṛṣṇa an excellent chariot; Kṛṣṇa accepts Jarāsandha’s chariot and rejoices with Arjuna. Yudhiṣṭhira then meets, honors, and respectfully dismisses the assembled kings according to protocol.