Previous Verse
Next Verse

Shloka 74

कुर्वन्तमृष भस्कन्धं॑ कुरुवृष्णियशस्करम्‌ | विधमन्तमनीकानि व्यथयन्तं महारथान्‌,'सखे! सुभद्राका वीरपुत्र अभिमन्यु साँड़के समान बड़े-बड़े नेत्रोंसे सुशोभित तथा कुरुकुल एवं वृष्णिवंशके यशको बढ़ानेवाला था। उसके कंधे साँड़के कंधोंके समान मांसल थे। वह द्रोणाचार्य, अश्वत्थामा और कृपाचार्य आदि नरश्रेष्ठ वीरोंको पीड़ा दे रहा था। हाथियोंको महावतों और सवारोंसे, महारथियोंको रथोंसे, घोड़ोंको सवारोंसे तथा पैदल सैनिकोंको अस्त्र-शस्त्र एवं जीवनसे वंचित कर रहा था। सेनाओंका विध्वंस और महारथियोंको व्यथित करके वह मनुष्यों, घोड़ों और हाथियोंको यमलोक भेज रहा था। बाणोंद्वारा शत्रुसेनाको दग्ध-सी करके आते हुए सुभद्राकुमारको जो दुर्योधनके छ: क्रूर महारथियोंने मार डाला और उस अवस्थामें मारे गये अभिमन्युको जो मैंने अपनी आँखोंसे देखा, वह सब मेरे अंगोंको दग्ध किये देता है। प्रभो! मैं तुमसे सत्यकी शपथ खाकर कहता हूँ कि उसमें भी दुष्टात्मा कर्णका ही द्रोह काम कर रहा था

sañjaya uvāca |

kurvantam ṛṣabha-skandhaṁ kuru-vṛṣṇi-yaśaḥ-karam |

vidhamantam anīkāni vyathayantaṁ mahā-rathān ||

Sañjaya berkata: “Aku melihat Abhimanyu, putera gagah Subhadrā—berbahu lebar laksana lembu jantan, sumber kemasyhuran bagi Kuru dan Vṛṣṇi—memecahkan formasi musuh dan menyakiti para mahāratha. Dia menumbangkan gajah bersama pemandu dan penunggangnya, menjatuhkan kusir bersama keretanya, menghempaskan penunggang kuda dari tunggangan, serta merampas senjata dan nyawa askar pejalan kaki. Dengan memusnahkan bala tentera dan menyeksa para pejuang terunggul, dia menghantar manusia, kuda, dan gajah ke alam Yama. Namun pemandangan putera Subhadrā itu—yang membakar pasukan musuh seolah-olah disambar anak panahnya—tetap dibunuh dalam keadaan demikian oleh enam mahāratha Duryodhana yang kejam, membakar anggota tubuhku hingga kini. Wahai Raja, aku bersumpah demi kebenaran: bahkan dalam perbuatan itu, niat khianat Karṇa turut bekerja.”

कुर्वन्तम्doing, performing
कुर्वन्तम्:
Karma
TypeVerb
Rootकृ (धातु) / कुर्वत् (वर्तमान कृदन्त-प्रातिपदिक)
FormMasculine, Accusative, Singular
ऋषभ-स्कन्धम्having bull-like shoulders
ऋषभ-स्कन्धम्:
Karma
TypeAdjective
Rootऋषभ + स्कन्ध
FormMasculine, Accusative, Singular
कुरु-वृष्णि-यशः-करम्increasing the fame of the Kurus and the Vrishnis
कुरु-वृष्णि-यशः-करम्:
Karma
TypeAdjective
Rootकुरु + वृष्णि + यशस् + कर
FormMasculine, Accusative, Singular
विधमन्तम्scattering, crushing
विधमन्तम्:
Karma
TypeVerb
Rootध्मा (धातु) / विधमन्त् (वर्तमान कृदन्त-प्रातिपदिक)
FormMasculine, Accusative, Singular
अनीकानिbattle-formations, troops
अनीकानि:
Karma
TypeNoun
Rootअनीक
FormNeuter, Accusative, Plural
व्यथयन्तम्afflicting, paining
व्यथयन्तम्:
Karma
TypeVerb
Rootव्यथ् (धातु) / व्यथयन्त् (वर्तमान कृदन्त-प्रातिपदिक)
FormMasculine, Accusative, Singular
महा-रथान्great chariot-warriors
महा-रथान्:
Karma
TypeNoun
Rootमहारथ
FormMasculine, Accusative, Plural

संजय उवाच

S
Sañjaya
A
Abhimanyu
S
Subhadrā
K
Kuru lineage
V
Vṛṣṇi lineage
D
Duryodhana
K
Karṇa
D
Droṇa
A
Aśvatthāmā
K
Kṛpa
M
mahārathas
A
anīkāni (army formations)
E
elephants
H
horses
C
chariots
F
foot-soldiers
Y
Yama
Y
Yamaloka

Educational Q&A

The passage contrasts heroic excellence with unethical warfare: even a supremely capable warrior can be destroyed when opponents abandon fair combat. Sañjaya’s grief underscores that victory gained through treachery (dharma-violating means) leaves a moral stain and lasting remorse.

Sañjaya describes Abhimanyu’s devastating assault on the enemy ranks—scattering formations and wounding leading warriors—then laments that despite this prowess Abhimanyu was killed by a coordinated, ruthless group led by Duryodhana’s side, with Karṇa’s hostile intent implicated in the plot.