Previous Verse
Next Verse

Shloka 7

अध्याय ५३ — रणमेघोपमा सेना-वर्णना तथा सुषेण-वधोत्तर प्रतिक्रिया

Battle-as-Storm Imagery and the Aftermath of Suṣeṇa’s Fall

(महदासीत्‌ तयोरयुद्ध मुहूर्तमिव दारुणम्‌ । क़्ुद्धयो: समरे राजन्‌ रामरावणयोरिव ।।) राजन! समरभूमिमें कुपित हुए राम और रावणके समान उन दोनों वीरोंमें दो घड़ीतक बड़ा भयंकर युद्ध चलता रहा। ततः शिखण्डी कुपित: शरै: सप्तभिराहवे । कृपं विव्याध कुपितं कड्कपत्रैरजिह्यागै:,तत्पश्चात्‌ शिखण्डीने क्रोधमें भरकर युद्धस्थलमें कंकपत्रयुक्त सात सीधे बाणोंद्वारा कुपित कृपाचार्यको क्षत-विक्षत कर दिया

sañjaya uvāca | mahad āsīt tayor ayuddhaṁ muhūrtam iva dāruṇam | kruddhayoḥ samare rājan rāma-rāvaṇayor iva || tataḥ śikhaṇḍī kupitaḥ śaraiḥ saptabhir āhave | kṛpaṁ vivyādha kupitaṁ kaṅka-patrair ajihyāgaiḥ ||

Sañjaya berkata: Wahai Raja, seketika pertempuran mereka menjadi amat dahsyat—seperti Rāma dan Rāvaṇa yang murka di medan perang. Lalu Śikhaṇḍī, meluap amarah, memanah Kṛpa yang juga berang dengan tujuh anak panah lurus berhias bulu bangau, hingga mencederakannya dengan parah.

महत्great
महत्:
Karta
TypeAdjective
Rootमहत्
FormNeuter, Nominative, Singular
आसीत्was
आसीत्:
Karta
TypeVerb
Rootअस्
FormImperfect, 3, Singular
तयोःof those two
तयोः:
Adhikarana
TypePronoun
Rootतद्
FormMasculine/Neuter, Genitive, Dual
युद्धम्battle
युद्धम्:
Karta
TypeNoun
Rootयुद्ध
FormNeuter, Nominative, Singular
मुहूर्तम्for a muhūrta (a short time)
मुहूर्तम्:
Adhikarana
TypeNoun
Rootमुहूर्त
FormMasculine, Accusative, Singular
इवas if / like
इव:
Adhikarana
TypeIndeclinable
Rootइव
दारुणम्terrible
दारुणम्:
Karta
TypeAdjective
Rootदारुण
FormNeuter, Nominative, Singular
क्रुद्धयोःof the two enraged (ones)
क्रुद्धयोः:
Adhikarana
TypeAdjective
Rootक्रुद्ध
FormMasculine, Genitive, Dual
समरेin battle
समरे:
Adhikarana
TypeNoun
Rootसमर
FormMasculine, Locative, Singular
राजन्O king
राजन्:
Sampradana
TypeNoun
Rootराजन्
FormMasculine, Vocative, Singular
रामof Rāma
राम:
Adhikarana
TypeNoun
Rootराम
FormMasculine, Genitive, Dual
रावणयोःand of Rāvaṇa (of the two: Rāma and Rāvaṇa)
रावणयोः:
Adhikarana
TypeNoun
Rootरावण
FormMasculine, Genitive, Dual
इवlike
इव:
Adhikarana
TypeIndeclinable
Rootइव
ततःthen
ततः:
Adhikarana
TypeIndeclinable
Rootततः
शिखण्डीŚikhaṇḍī
शिखण्डी:
Karta
TypeNoun
Rootशिखण्डिन्
FormMasculine, Nominative, Singular
कुपितःenraged
कुपितः:
Karta
TypeAdjective
Rootकुपित
FormMasculine, Nominative, Singular
शरैःwith arrows
शरैः:
Karana
TypeNoun
Rootशर
FormMasculine, Instrumental, Plural
सप्तभिःwith seven
सप्तभिः:
Karana
TypeAdjective
Rootसप्त
FormMasculine, Instrumental, Plural
आहवेin the fight
आहवे:
Adhikarana
TypeNoun
Rootआहव
FormMasculine, Locative, Singular
कृपम्Kṛpa
कृपम्:
Karma
TypeNoun
Rootकृप
FormMasculine, Accusative, Singular
विव्याधpierced
विव्याध:
Karta
TypeVerb
Rootव्यध्
FormPerfect, 3, Singular
कुपितम्enraged (him)
कुपितम्:
Karma
TypeAdjective
Rootकुपित
FormMasculine, Accusative, Singular
कङ्कपत्रैःwith heron-feathered (arrows)
कङ्कपत्रैः:
Karana
TypeNoun
Rootकङ्कपत्र
FormMasculine, Instrumental, Plural
अजिह्यागैःstraight (not bending)
अजिह्यागैः:
Karana
TypeAdjective
Rootअजिह्याग
FormMasculine, Instrumental, Plural

संजय उवाच

S
Sañjaya
D
Dhṛtarāṣṭra (implied by 'rājan')
Ś
Śikhaṇḍī
K
Kṛpa (Kṛpācārya)
R
Rāma
R
Rāvaṇa
A
arrows (śara)
B
battlefield (samara/āhava)

Educational Q&A

The verse highlights how anger (krodha) magnifies the destructiveness of conflict: once warriors become ‘kruddha/kupita’, the battle turns dreadful and decisive blows follow quickly. The ethical undertone is that passion-driven combat eclipses restraint, accelerating harm even among disciplined fighters.

Sañjaya reports to the king that the duel between the two warriors became terrifying for a time, compared to the legendary Rāma–Rāvaṇa battle. Immediately after, Śikhaṇḍī, enraged, shoots seven straight, heron-feathered arrows and wounds Kṛpa on the battlefield.