Previous Verse
Next Verse

Shloka 24

धर्मरहस्योपदेशः

Dharma-rahasya Instruction: Vows, Truth, and Non-injury

कि करोद्यतदण्डेन मृत्युनापि व्रजेद्‌ रणम्‌ “वे ही आज क्रोधसे आतुर हो कवच बाँधकर युद्धके मुहानेपर उपस्थित हैं; परंतु क्या ये दण्ड धारण किये यमराजके साथ भी युद्धके लिये रणभूमिमें उतर सकते हैं?” ।। २३ ई || चिरकालाभिलषितो मामयं तु मनोरथ:,“मेरे हृदयमें दीर्घकालसे यह अभिलाषा बनी हुई है कि समरांगणमें अर्जुनका वध करूँ अथवा वे ही मुझे मार डालें। कदाचित्‌ भीमसेनके साथ समागम होनेसे मेरी वह इच्छा आज ही पूरी हो जाय

kiṁ karodyatad-aṇḍena mṛtyunāpi vrajed raṇam | ve hi adya krodhase āturāḥ kavacaṁ baddhvā yuddha-mukhā upasthitāḥ; kintu kim ete daṇḍa-dhāriṇaṁ yamarājaṁ saha api yuddhāya raṇabhūmau avatariṣyanti || cirakālābhilaṣito mām ayaṁ tu manorathaḥ | samara-aṅgaṇe arjunasya vadhaṁ kuryām athavā sa eva māṁ mārayet | kadācit bhīmasenena saha samāgamāt mama sā icchā adyaiva pūrṇā bhavet ||

Sañjaya berkata: “Apakah yang dapat dilakukan orang-orang ini dengan tongkat semata-mata? Adakah mereka akan turun ke medan perang menentang Maut sendiri? Hari ini, didorong murka, mereka telah mengikat zirah dan berdiri di mulut peperangan; namun mampukah mereka benar-benar menyongsong tempur walau berhadapan dengan Yama, pemegang tongkat hukuman?” “Dan hasrat ini telah lama bersemayam di hatiku: di medan laga aku akan membunuh Arjuna, atau dia akan membunuhku. Barangkali, dengan bersemuka dengan Bhīmasena, keinginan yang lama kupendam itu akan tertunai pada hari ini juga.”

किम्what?
किम्:
Karma
TypePronoun
Rootकिम्
Formneuter, nominative/accusative, singular
करोतिdoes
करोति:
Karta
TypeVerb
Rootकृ
Formpresent, 3rd, singular, parasmaipada
यत्that which
यत्:
Karma
TypePronoun
Rootयद्
Formneuter, nominative/accusative, singular
दण्डेनwith a staff/rod; with punishment
दण्डेन:
Karana
TypeNoun
Rootदण्ड
Formmasculine, instrumental, singular
मृत्युनाwith Death
मृत्युना:
Karana
TypeNoun
Rootमृत्यु
Formmasculine, instrumental, singular
अपिeven/also
अपि:
TypeIndeclinable
Rootअपि
व्रजेत्would go/should go
व्रजेत्:
Karta
TypeVerb
Rootव्रज्
Formoptative, 3rd, singular, parasmaipada
रणम्battle; battlefield
रणम्:
Karma
TypeNoun
Rootरण
Formneuter, accusative, singular
चिरकालa long time
चिरकाल:
Adhikarana
TypeNoun
Rootचिरकाल
Formmasculine, nominative/accusative, singular
अभिलषितःdesired/longed for
अभिलषितः:
TypeAdjective
Rootअभि-लष् (PPP: अभिलषित)
Formmasculine, nominative, singular
माम्me
माम्:
Karma
TypePronoun
Rootअस्मद्
Formaccusative, singular
अयम्this
अयम्:
Karta
TypePronoun
Rootइदम्
Formmasculine, nominative, singular
तुbut/indeed
तु:
TypeIndeclinable
Rootतु
मनोरथःwish; desire
मनोरथः:
Karta
TypeNoun
Rootमनोरथ
Formmasculine, nominative, singular

संजय उवाच

S
Sañjaya
M
Mṛtyu (Death)
Y
Yamarāja (Yama)
A
Arjuna
B
Bhīmasena
K
kavaca (armor)
D
daṇḍa (staff/punishment-rod)
R
raṇa/raṇabhūmi (battlefield)

Educational Q&A

The passage contrasts outward martial display with the ultimate limit set by death: anger and armor may embolden warriors, but no human can truly contend with Death/Yama. It also highlights the kṣatriya ideal of staking one’s life on honor—seeking decisive resolution rather than retreat.

Sañjaya reports a fierce, contemptuous assessment of warriors rushing into battle in anger, invoking Yama as the ultimate adversary. The speaker then reveals a long-held battlefield desire: a final, decisive outcome with Arjuna—either to kill him or be killed—anticipating that an encounter (notably involving Bhīmasena) may bring that wish to fulfillment that day.