Adhyaya 95

Verse 1

अत्-४-#कात त्रिनवतितमो<्थ्याय: अर्जुनद्वारा श्रुतायु

Sañjaya berkata: “Wahai Raja, apabila Sudakṣiṇa, raja Kāmboja, dan wira Śrutāyudha telah terbunuh, semua askar tuanku, menyala oleh amarah, menyerbu Pārtha (Arjuna) dengan kelajuan yang besar.”

Verse 2

अभीषाहा: शूरसेना: शिबयो5थ वसातय: । अभ्यवर्षस्ततो राजन्‌ शरवर्षर्धन॑जयम्‌,महाराज! वहाँ अभीषाह, शूरसेन, शिबि और वसाति-देशीय सैनिकगण अर्जुनपर बाणोंकी वर्षा करने लगे

Sañjaya berkata: “Wahai Raja, kemudian kaum Abhīṣāha, Śūrasena, Śibi, dan para pahlawan dari negeri Vasāti menurunkan hujan anak panah ke atas Dhanañjaya (Arjuna).”

Verse 3

तेषां षष्टिशतानन्यान्‌ प्रामथ्नात्‌ पाण्डव: शरै: | ते सम भीता: पलायन्ते व्याप्रात्‌ क्षुद्रमृूगा इव

Sañjaya berkata: Arjuna, putera Pāṇḍu, menewaskan pasukan itu—bersama enam ribu yang lain serta para pahlawan lainnya—dengan anak panahnya. Ketakutan, mereka lari daripadanya seperti rusa-rusa kecil bertempiaran kerana gerun akan harimau.

Verse 4

ते निवृत्ता: पुनः पार्थ सर्वतः पर्यवारयन्‌ । रणे सपत्नान्‌ निध्नन्तं जिगीषन्तं परान्‌ युधि

Sañjaya berkata: Para pahlawan yang berpatah balik itu mengepung Pārtha (Arjuna) dari segala arah. Kerana di medan perang Arjuna, berhasrat akan kemenangan, sedang menumpaskan musuh; melihat demikian, para askar yang tadinya lari kembali dan menutup kepungan di sekelilingnya.

Verse 5

तेषामापततां तूर्ण गाण्डीवप्रेषितै: शरै: । शिरांसि पातयामास बाहूंश्वापि धनंजय:,उन आक्रमण करनेवाले योद्धाओंके मस्तकों और भुजाओंको अर्जुनने गाण्डीव- धनुषद्वारा छोड़े हुए बाणोंसे तुरंत ही काट गिराया

Sañjaya berkata: Ketika para pahlawan itu menyerbu dengan pantas, Dhanañjaya (Arjuna), dengan anak panah yang segera dilepaskan dari busur Gāṇḍīva, serta-merta menumbangkan kepala mereka, bahkan lengan mereka juga.

Verse 6

शिरोभशि: पातितैस्तत्र भूमिरासीज्निरन्तरा | अभ्रच्छायेव चैवासीदू ध्वाड्क्षगृभ्रबलैर्युधि

Sañjaya berkata: Di sana medan perang menjadi padat tertutup, tanpa sela, oleh kepala-kepala yang terpenggal dan jatuh. Dan dalam pertempuran itu, apabila kawanan gagak dan burung hering berkumpul, tempat itu tampak seolah-olah dinaungi bayang awan.

Verse 7

तेषु तूत्साद्यमानेषु क्रोधामर्षसमन्वितौ । श्रुतायुश्नाच्युतायुश्न धनंजयमयुध्यताम्‌

Sanjaya berkata: Ketika bala tentera itu sedang ditewaskan, Śrutāyu dan Acyutāyu—dua pahlawan gagah—dipenuhi amarah dan maruah yang tercalar, lalu mara untuk bertempur dengan Dhanañjaya (Arjuna).

Verse 8

बलिनौ स्पर्धिनौ वीरौ कुलजौ बाहुशालिनौ । तावेनं शरवर्षाणि सव्यदक्षिणमस्थताम्‌

Sanjaya berkata: Kedua-dua pahlawan itu kuat dan sangat suka bersaing, lahir daripada keturunan mulia serta terserlah dengan kekuatan lengan mereka. Mengambil kedudukan di kiri dan kanan Arjuna, mereka mula menghujaninya dengan rentetan anak panah.

Verse 9

त्वरायुक्तौ महाराज प्रार्थयानौ महद्‌ यश: । अर्जुनस्य वधरप्रेप्सू पुत्रार्थे तव धन्विनौ

Sanjaya berkata: “Wahai Raja, kedua-dua pemanah itu, didorong oleh ketergesaan dan mendambakan kemasyhuran besar, berhasrat membunuh Arjuna demi putera tuanku; dengan busur di tangan, mereka melepaskan anak panah dengan penuh segera.”

Verse 10

तावर्जुनं सहस्त्रेण पत्रिणां नतपर्वणाम्‌ । पूरयामासतु: क्रुद्धो तटागं जलदौ यथा

Sanjaya berkata: Kemudian kedua-dua pahlawan itu, menyala oleh amarah, menghujani Arjuna dengan ribuan anak panah berbulu yang beruas melengkung, menutupi dirinya sepenuhnya—bagaikan dua awan hujan memenuhi sebuah kolam.

Verse 11

श्रुतायुश्न ततः क्रुद्धस्तोमरेण धनंजयम्‌ । आजघान रथश्रेष्ठ: पीतेन निशितेन च,फिर रथियोंमें श्रेष्ठ श्रुतायुने कुृपित होकर पानीदार तीखी धारवाले तोमरसे अर्जुनपर आघात किया

Sanjaya berkata: Kemudian Śrutāyu, yang terunggul antara para pahlawan berkereta, dalam kemarahannya, memukul Dhanañjaya (Arjuna) dengan sebuah tomara yang tajam dan berkilau laksana emas.

Verse 12

सो5तिविद्धो बलवता शत्रुणा शत्रुकर्शन: । जगाम परम॑ मोहं मोहयन्‌ केशवं रणे

Sañjaya berkata: Ditembusi dengan daya yang besar oleh musuh yang perkasa, Arjuna—penunduk musuh—jatuh ke dalam kekeliruan yang amat dahsyat. Di tengah medan perang, dia menggoncangkan hati Keśava (Kṛṣṇa) dengan kebimbangan, sedangkan dirinya sendiri tenggelam dalam pengsan yang mendalam.

Verse 13

एतस्मिन्नेव काले तु सो<च्युतायुर्महारथ: । शूलेन भृशतीक्ष्णेन ताडयामास पाण्डवम्‌,इसी समय महारथी अच्युतायुने अत्यन्त तीखे शूलके द्वारा पाण्डुकुमार अर्जुनपर प्रहार किया

Pada saat itu juga, pahlawan kereta agung Acyutāyu menghentam Pāṇḍava (Arjuna) dengan tombak yang amat tajam.

Verse 14

क्षते क्षारं स हि ददौ पाण्डवस्य महात्मन: । पार्थोडपि भृशसंविद्धो ध्वजयष्टिं समाश्रित:

Sañjaya berkata: Dengan pukulan itu, seolah-olah dia menabur garam pada luka putera Pāṇḍu yang berhati mulia. Bahkan Pārtha (Arjuna), yang parah terkena, bersandar pada batang panji untuk menyokong dirinya.

Verse 15

ततः सर्वस्य सैन्यस्य तावकस्य विशाम्पते । सिंहनादो महानासीद्धतं मत्वा धनंजयम्‌,प्रजानाथ! उस समय अर्जुनको मरा हुआ मानकर आपके सारे सैनिक जोर-जोरसे सिंहनाद करने लगे

Sañjaya berkata: Wahai tuan rakyat! Ketika mereka menyangka Dhanañjaya (Arjuna) telah terbunuh, seluruh bala tentera Kaurava milikmu melaungkan raungan singa yang besar.

Verse 16

कृष्णश्व भृशसंतप्तो दृष्टवा पार्थ विचेतनम्‌ । आश्वासयत्‌ सुहसद्याभिवाग्भिस्तत्र धनंजयम्‌

Sañjaya berkata: Melihat Pārtha (Arjuna) terbaring tidak sedarkan diri, Kṛṣṇa—yang kuda-kudanya termasyhur—sangat berdukacita. Di situ, dengan kata-kata yang mesra dan menenangkan, baginda mula memujuk serta menguatkan hati Dhanañjaya.

Verse 17

ततस्तौ रथिनां श्रेष्ठी लब्धलक्ष्यौ धनंजयम्‌ | वासुदेवं च वार्ष्णेयं शरवर्ष: समन्तत:

Sañjaya berkata: Maka dua pahlawan kereta perang yang terunggul itu, setelah memperoleh sasaran, menurunkan hujan anak panah dari segenap arah ke atas Dhanañjaya (Arjuna) dan Vāsudeva, sang Vārṣṇeya (Kṛṣṇa). Pemandangan itu seolah-olah kedua-duanya—berserta bahagian kereta, roda, kuk, kuda, panji dan bendera—ditelan ribut senjata, memperlihatkan kedahsyatan perang apabila kemenangan dikejar tanpa batas.

Verse 18

सचक्रकूबररथं साश्वध्वजपताकिनम्‌ | अदृश्य॑ चक्रतुर्युद्धे तदद्भुतमिवाभवत्‌

Sañjaya berkata: Dalam pertempuran itu, mereka membuat kereta Arjuna—lengkap dengan roda, kuk, kuda, panji dan bendera—hilang daripada pandangan di bawah hujan anak panah yang mengepung. Seakan-akan suatu keajaiban telah berlaku, tatkala para pahlawan cuba menenggelamkan pihak yang benar dengan kekuatan semata-mata.

Verse 19

प्रत्याश्वस्तस्तु बीभत्सु: शनकैरिव भारत । प्रेतराजपुरं प्राप्प पुन: प्रत्यागतो यथा,भारत! फिर अर्जुन धीरे-धीरे सचेत हुए, मानो यमराजके नगरमें पहुँचकर पुनः वहाँसे लौटे हों

Sañjaya berkata: Wahai Bhārata, Bībhatsu (Arjuna), setelah kembali bernafas dan memperoleh ketenangan, perlahan-lahan sedar sepenuhnya—seperti seseorang yang telah sampai ke kota Yama, penguasa yang telah mati, lalu kembali semula. Gambaran itu menegaskan betapa hampirnya dia kepada maut dan betapa luar biasanya pemulihannya di tengah keterlaluan perang.

Verse 20

संछन्नं शरजालेन रथं दृष्टवा सकेशवम्‌ | शत्रू चाभिमुखौ दृष्टवा दीप्यमानाविवानलौ

Sañjaya berkata: Melihat kereta—dengan Keśava (Kṛṣṇa) di atasnya—diselubungi jaring anak panah, dan melihat dua musuh berdiri berhadapan, menyala seperti api, maka Arjuna, pahlawan kereta agung, menzahirkan senjata Aindra, senjata Indra. Daripadanya mula muncul ribuan anak panah yang beruas bengkok.

Verse 21

प्रादुश्चक्रे ततः पार्थ: शाक्रमस्त्रं महारथ: । तस्मादासन्‌ सहस्राणि शराणां नतपर्वणाम्‌

Sañjaya berkata: Kemudian Arjuna, pahlawan kereta agung itu, menzahirkan senjata Śākra, senjata Indra. Daripadanya terpancar ribuan anak panah yang beruas bengkok, ketika Kṛṣṇa tetap bersamanya di atas kereta, dan dua musuh berdiri di hadapan, menyala seperti api.

Verse 22

ते जघ्नुस्तौ महेष्वासौ ताभ्यां मुक्तांश्व सायकान्‌ | विचेरुराकाशगता: पार्थबाणविदारिता:

Sañjaya berkata: Dua pemanah agung itu menumpaskan anak-anak panah yang dilepaskan pihak lawan; dan batang-batang panah musuh, dihancurkan oleh panah Pārtha (Arjuna), berterbangan di angkasa dalam serpihan-serpihan yang pecah.

Verse 23

प्रतिहत्य शरांस्तूर्ण शरवेगेन पाण्डव: । प्रतस्थे तत्र तत्रैव योधयन्‌ वै महारथान्‌

Sañjaya berkata: Dengan kelajuan anak panahnya sendiri, Arjuna putera Pāṇḍu segera mematahkan panah-panah musuh; lalu dia bergerak dari satu tempat ke satu tempat, bertempur menentang para maharathi, pahlawan kereta perang yang agung.

Verse 24

तौ च फाल्गुनबाणौघैर्विबाहुशिरसौ कृतौ । वसुधामन्वपद्येतां वातनुन्नाविव द्रुमी

Sañjaya berkata: Dihujani rentetan panah Phālguna (Arjuna) yang padat, kedua-duanya menjadi tanpa lengan dan tanpa kepala; lalu mereka rebah berturut-turut ke bumi, bagaikan dua batang pohon yang ditumbangkan angin kencang.

Verse 25

अर्जुनके उन बाणसमूहोंसे श्रुतायु और अच्युतायुके मस्तक कट गये। भुजाएँ छिज्न- भिन्न हो गयीं। वे दोनों आँधीके उखाड़े हुए वृक्षोंके समान धराशायी हो गये ।।

Sañjaya berkata: Dihentam oleh rentetan panah Arjuna, kepala Śrutāyu dan Acyutāyu terpenggal, dan lengan mereka hancur berkecai. Seperti pohon yang dicabut ribut, kedua-duanya rebah ke bumi. Pembunuhan itu—kematian Śrutāyu dan kejatuhan Acyutāyu—membuat semua yang menyaksikan terperanjat, seolah-olah lautan sendiri sedang dikeringkan.

Verse 26

तयो: पदानुगान्‌ हत्वा पुन: पञ्चाशतं रथान्‌ | प्रत्यगाद्‌ भारतीं सेनां निघ्नन्‌ पार्थो वरान्‌ वरान्‌

Sañjaya berkata: Setelah membunuh lima puluh pahlawan kereta perang yang mengikuti jejak kedua orang itu, Arjuna kembali menerobos masuk ke dalam bala tentera Kaurava, menewaskan—seorang demi seorang—para juara mereka yang paling unggul.

Verse 27

श्रुतायुषं च निहतं प्रेक्ष्य चैवाच्युतायुषम्‌ । नियतायुश्च संक्रुद्धो दीर्घायुश्विव भारत

Sañjaya berkata: Melihat Śrutāyus terbunuh, dan Acyutāyus juga, kedua-dua putera mereka—Niyatāyus dan Dīrghāyus—ditenggelami dukacita atas kematian ayahanda, lalu menyala-nyala dengan amarah, wahai Bhārata. Mereka mara untuk berhadapan dengan Arjuna, mencurahkan hujan anak panah bertubi-tubi.

Verse 28

पुत्री तयोर्नरश्रेष्ठी कौन्तेयं प्रतिजग्मतुः । किरन्तौ विविधान्‌ बाणान्‌ पितृव्यसनकर्शितौ

Sañjaya berkata: Wahai Bhārata, dua insan terunggul—anak kepada para pahlawan yang telah gugur—maju untuk menentang Arjuna, putera Kunti. Dihimpit dukacita atas kematian ayahanda dan dibakar amarah, mereka menghujani pelbagai jenis anak panah ketika mara menyerangnya.

Verse 29

तावर्जुनो मुहूर्तेन शरै: संनतपर्वभि: । प्रैषयत्‌ परमक्रुद्धो यमस्य सदन प्रति,तब अर्जुनने अत्यन्त कुपित हो झुकी हुई गाँठवाले बाणोंद्वारा दो ही घड़ीमें उन दोनोंको यमराजके घर भेज दिया

Sañjaya berkata: Lalu Arjuna, dikuasai amarah yang dahsyat, dengan pantas melepaskan anak panah yang beruas bengkok, dan menghantar kedua-duanya ke kediaman Yama—alam maut.

Verse 30

लोडयन्तमनीकानि द्विप॑ पद्मससरो यथा । नाशवनुवन्‌ वारयितु पार्थ क्षत्रियपुड़रवा:

Sañjaya berkata: Seperti gajah mengacaukan tasik yang penuh teratai, demikianlah dia mengacaukan barisan-barisan perang. Para kṣatriya terunggul pun tidak mampu menahannya, wahai Pārtha—begitulah dahsyatnya rempuhan dalam perang yang benar namun menggerunkan itu.

Verse 31

जैसे हाथी कमलोंसे भरे हुए सरोवरको मथ डालता हो, उसी प्रकार आपकी सेनाओंका मन्थन करते हुए पार्थको आपके क्षत्रियशिरोमणि योद्धा रोक न सके ।।

Sañjaya berkata: Wahai Raja, seperti gajah mengacaukan tasik teratai, demikianlah Pārtha mengacaukan bala tentera tuanku, hingga para kṣatriya terunggul tuanku pun tidak mampu menahannya. Pada saat itu juga, ribuan pahlawan berkuda gajah dari negeri Aṅga—terlatih dalam ilmu peperangan—mara dalam amarah dan, dengan kawanan gajah mereka, mengepung Arjuna putera Pāṇḍu dari segala arah.

Verse 32

दुर्योधनसमादिष्टा: कुछ्जरै: पर्वतोपमै: । प्राच्याश्व दाक्षिणात्याश्व॒ कलिड्गप्रमुखा नूपा:

Sañjaya berkata: Atas perintah Duryodhana, raja-raja dari wilayah timur dan selatan—dipimpin oleh penguasa Kaliṅga—mengepung Arjuna dengan gajah-gajah yang menjulang laksana gunung.

Verse 33

तेषामापततां शीघ्र गाण्डीवप्रेषितै: शरै: । निचकर्त शिरांस्य॒ग्रो बाहूनपि सुभूषणान्‌

Sañjaya berkata: Ketika mereka menyerbu, Arjuna—dalam wujud perangnya yang menggerunkan—dengan pantas memancung kepala mereka, bahkan lengan-lengan yang berhias indah, dengan anak panah yang dilepaskan dari busur Gāṇḍīva.

Verse 34

तैः शिरोभिममही कीर्णा बाहुभिश्न सहाडुदै: । बभौ कनकपाषाणा भुजगैरिव संवृता

Sañjaya berkata: Bumi di situ bertaburan kepala-kepala yang terpenggal dan lengan-lengan yang masih berikat gelang. Diliputi demikian, medan perang tampak seperti tanah bertatah batu-batu emas, seolah-olah dilingkari ular-ular.

Verse 35

बाहवो विशिखैश्कछिन्ना: शिरांस्युन्मथितानि च । पतमानान्यदृश्यन्त द्रुमेभ्य इव पक्षिण:,बाणोंसे छिन्न-भिन्न हुई भुजाएँ और कटे हुए मस्तक इस प्रकार गिरते दिखायी दे रहे थे, मानो वृक्षोंसे पक्षी गिर रहे हों

Sañjaya berkata: Lengan-lengan yang terpenggal oleh anak panah dan kepala-kepala yang tercabut kelihatan jatuh ke tanah—seperti burung gugur dari pepohon.

Verse 36

शरै: सहस्रशो विद्धा द्विपा: प्रसृतशोणिता: । अदृश्यन्ताद्रय: काले गैरिकाम्बुस्रवा इव

Sañjaya berkata: Ditembusi ribuan anak panah, gajah-gajah itu mengalirkan darah; mereka tampak seperti gunung pada musim hujan yang mencurahkan jeram kemerahan berbaur oker.

Verse 37

निहता: शेरते स्मान्ये बीभत्सोर्निशितै: शरै: । गजपृष्ठगता म्लेच्छा नानाविकृतदर्शना:

Sañjaya berkata: Dihentam oleh anak panah tajam Bībhatsu (Arjuna), para pahlawan Mleccha yang lain rebah terbunuh di situ juga, di atas belakang gajah mereka. Tubuh mereka berpintal dalam pelbagai posisi yang tidak wajar, tampak mengerikan dan cacat—gambaran ngeri harga peperangan.

Verse 38

नानावेषधरा राजन्‌ नानाशस्त्रौघसंवृता: । रुधिरेणानुलिप्ताज़ा भान्ति चित्र: शरैर्हता:

Sañjaya berkata: Wahai Raja, para pahlawan yang mengenakan pelbagai samaran dan dilengkapi timbunan senjata yang beraneka—meski ditewaskan oleh anak panah Arjuna yang menakjubkan—tampak anehnya berseri, dengan seluruh anggota tubuh mereka tersapu dan bermandi darah.

Verse 39

शोणितं निर्वमन्ति सम द्विपा: पार्थशराहता: । सहस्नशश्किन्नगात्रा: सारोहा: सपदानुगा:

Sañjaya berkata: Dihentam oleh anak panah Pārtha (Arjuna), gajah-gajah beribu-ribu memuntahkan darah dari mulut. Dengan anggota yang terpotong dan hancur, mereka rebah bersama penunggangnya dan para askar kaki yang mengikuti di belakang.

Verse 40

चुक्रुशुश्व निपेतुश्च बश्रमुश्चापरे दिश: । भशं त्रस्ताश्न बहव: स्वानेव ममृदुर्गजा:

Sañjaya berkata: Ramai yang menjerit lalu rebah; di arah lain juga timbul kegemparan besar. Dikuasai ketakutan, banyak gajah mengamuk dan memijak bahkan pihak mereka sendiri.

Verse 41

सान्तरायुधिनश्रैव द्विपास्तीक्ष्णविषोपमा: । बहुत-से हाथी चिग्घाड़ रहे थे

Sañjaya berkata: Dan ada pula gajah-gajah yang diperlengkapi senjata, dengan penunggang berperisai—mengerikan seperti ular berbisa yang tajam racunnya. Dalam hiruk-pikuk perang, banyak gajah mengaum; banyak yang rebah ke bumi; yang lain berpusing ke segala arah; dan banyak, dikuasai panik, melarikan diri sambil memijak bahkan para pahlawan pihak sendiri. Demikianlah kekacauan dan ketakutan menukar kekuatan menjadi kebinasaan yang membuta.

Verse 42

यवना: पारदाश्वैव शकाश्न सह बाह्लिकै: । काकवर्णा दुराचारा: स्त्रीलोला: कलहप्रिया:

Sañjaya berkata: Kaum Yavana, Pārada, Śaka dan Bāhlika juga datang ke sana, siap untuk berperang—lelaki yang digambarkan berkulit gelap seperti gagak, berkelakuan buruk, gila perempuan, dan gemar bertengkar.

Verse 43

द्राविडास्तत्र युध्यन्ते मत्तमातड्भविक्रमा: । गोयोनिप्रभवा म्लेच्छा: कालकल्पा: प्रहारिण:

Sañjaya berkata: Di sana orang Drāviḍa terus bertempur, gagah perkasa seperti gajah yang mabuk; dan para pahlawan Mleccha—yang dikatakan berasal daripada keturunan lembu Nandinī—juga berjuang di situ, menghentam seperti Waktu itu sendiri.

Verse 44

दार्वातिसारा दरदा: पुण्ड्राश्वेव सहस्रश: । ते न शक्या: सम संख्यातुं व्रात्या:ःशतसहसत्रश:

Sañjaya berkata: Ada ribuan demi ribuan Dārvātisāra, Darada dan Puṇḍra. Gerombolan besar itu—yang disebut vrātya, yakni mereka yang berada di luar tertib sakramen yang mapan—tidak dapat dihitung sepenuhnya.

Verse 45

अभ्यवर्षन्त ते सर्वे पाण्डवं निशितै: शरै: । अवाकिरंश्न ते म्लेच्छा नानायुद्धविशारदा:

Sañjaya berkata: Kemudian mereka semua menghujani Pāṇḍava (Arjuna) dengan anak panah yang tajam. Para pejuang asing itu, mahir dalam pelbagai cara peperangan, menurunkan hujan senjata ke atasnya, hendak menutupi dan menenggelamkannya dalam himpitan pertempuran.

Verse 46

तेषामपि ससर्जाशु शरवृष्टिं धनंजय: । सृष्टिस्तथाविधा हवासीच्छलभानामिवायति:,तब अर्जुनने उनके ऊपर भी तुरंत बाणोंकी वर्षा प्रारम्भ की। उनकी वह बाण-वृष्टि टिड्डी-दलोंकी सृष्टि-सी प्रतीत होती थी

Sañjaya berkata: Arjuna (Dhanañjaya) segera melepaskan hujan anak panah ke arah mereka juga. Lontaran itu tampak seperti kawanan belalang yang menyerbu—terlalu banyak dan terlalu kuat.

Verse 47

अभ्रच्छायामिव शरै: सैन्ये कृत्वा धनंजय: । मुण्डार्थधमुण्डाउ्जटिलानशुचीज्जटिलाननान्‌

Sañjaya berkata: Dhanañjaya (Arjuna), menghujani bala tentera dengan anak panah seolah-olah bayang awan menutupi mereka, menjadikan barisan lawan dalam keadaan menyedihkan—ada yang berkepala licin, ada yang separuh dicukur, ada yang berambut gimbal (jaṭā), ramai yang kotor dan kusut—tanda panik, kucar-kacir, dan runtuhnya tertib kepahlawanan di tengah keganasan perang.

Verse 48

शरैश्ष॒ शतशो विद्धास्ते संघा गिरिचारिण: । प्राद्रवन्त रणे भीता गिरिगह्वदरवासिन:

Sañjaya berkata: Ditembusi anak panah Arjuna beratus-ratus kali, kumpulan pejuang yang merayau di pergunungan—penghuni gua batu dan lurah—dikuasai ketakutan lalu melarikan diri dari medan perang.

Verse 49

गजाश्वसादिम्लेच्छानां पतितानां शितै: शरै: । बला: कंका वृका भूमावपिबन्‌ रुधिरं मुदा

Sañjaya berkata: Apabila para pahlawan mleccha—penunggang gajah dan kuda—ditumbangkan oleh anak panah yang tajam lalu rebah di bumi, bangau, gagak dan serigala meminum darah mereka dengan kegembiraan yang mengerikan.

Verse 50

पत्त्यश्वरथनागैश्व प्रच्छन्नकृतसंक्रमाम्‌ । शरवर्षप्लवां घोरां केशशैवलशाद्धलाम्‌ । प्रावर्तयन्नदीमुग्रां शोणितौघतरड्धिणीम्‌

Sañjaya berkata: Kemudian Arjuna mengalirkan sebuah sungai darah yang menggerunkan, arusnya berombak merah pekat. Seolah-olah suatu lintasan telah dibina daripada jasad—askar pejalan kaki, kuda, kereta perang dan gajah—sedangkan hujan anak panah tampak seperti perahu di atasnya, dan rambut yang terpenggal terapung seperti alga dan rumput. Sungai yang ganas itu, melimpah dengan darah dari tubuh para putera raja serta penunggang gajah dan kereta perang, dizahirkan oleh Arjuna sendiri di tengah kehancuran perang.

Verse 51

छिन्नाडुलीक्षुद्रमत्स्यां युगान्ते कालसंनिभाम्‌ । प्राकरोद्‌ गजसम्बाधां नदीमुत्तरशोणिताम्‌

Sañjaya berkata: “Dia menukar medan perang menjadi sebuah sungai—tersumbat dengan gajah, mengalir ke utara dengan darah—airnya penuh dengan anggota badan yang terpenggal dan ikan-ikan kecil, gelap seperti Kāla pada penghujung suatu zaman.”

Verse 52

यथास्थलं च निम्नं च न स्याद्‌ वर्षति वासवे

Sañjaya berkata: “Apabila Vāsava (Indra) menurunkan hujan, bumi tidak lagi kekal seperti sediakala—baik tempat tinggi mahupun tempat rendah; semuanya berubah oleh curahan hujan.”

Verse 53

षट्‌ सहस्रान्‌ हयान्‌ वीरान्‌ पुनर्दशशतान्‌ वरान्‌

Sañjaya berkata: “(Dia menghimpunkan) enam ribu ekor kuda—gagah dan layak untuk medan perang—serta seribu lagi; semuanya kuda pilihan.”

Verse 54

प्राहिणोन्मृत्युलोकाय क्षत्रियान्‌ क्षत्रियर्षभ: । क्षत्रियशिरोमणि अर्जुनने वहाँ छः: हजार घुड़सवारों तथा एक हजार श्रेष्ठ शूरवीर क्षत्रियोंको मृत्युके लोकमें भेज दिया |। ५३ ई |। शरै: सहस््रशो विद्धा विधिवत्कल्पिता द्विपा:

Sañjaya berkata: “Sang banteng dalam kalangan kṣatriya itu menghantar para pahlawan kṣatriya ke alam Maut—suatu gambaran yang menempatkan medan perang bukan sekadar kemenangan, tetapi harga moral yang berat bagi dharma kṣatriya yang dilaksanakan melalui kekuatan yang mematikan.”

Verse 55

सवाजिरथमातज्न्‌ निध्नन्‌ व्यचरदर्जुन:

Sañjaya berkata: “Arjuna bergerak di seluruh medan perang, menumbangkan kereta-kereta musuh bersama kuda dan kusirnya—gambaran tekad tempur yang tidak mengenal henti, di mana alat keganasan dan mereka yang menggunakannya sama-sama dibinasakan.”

Verse 56

भूरिद्रुमलतागुल्मं शुष्केन्धनतृणोलपम्‌

Sañjaya berkata: “Tempat itu dahulu sarat dengan pepohon, sulur menjalar, dan belukar—kini tinggal kayu kering untuk bahan bakar, rumput layu, dan serpihan yang berserak, membayangkan kehancuran yang dibawa perang serta harga moral keganasan terhadap landskap yang hidup.”

Verse 57

निर्दहेदनलो5रण्यं यथा वायुसमीरित: । सेनारण्यं तव तथा कृष्णानिलसमीरित:

Sañjaya berkata: “Seperti api yang dikipas angin membakar habis sebuah rimba, demikian juga—didorong dan digerakkan oleh Kṛṣṇa laksana angin perkasa—kekuatan yang menyala itu menelan ‘rimba’ bala tentera tuanku.”

Verse 58

शरार्चिरदहत्‌ क्रुद्ध: पाण्डवाग्निर्धनंजय: । जैसे वायुप्रेरित अग्नि सूखे ईंधन

Sañjaya berkata: “Dalam amarahnya, Dhanañjaya—Arjuna, api bagi kaum Pāṇḍava—membakar musuh dengan nyala anak panahnya, mengosongkan tempat-tempat kereta perang dan menghamparkan bumi dengan jasad manusia yang gugur.”

Verse 59

प्रानृत्यदिव सम्बाधे चापहस्तो धनंजय: । रथकी बैठकोंको सूनी करके धरतीपर मनुष्योंकी लाशोंका बिछौना करते हुए चापधारी धनंजय उस युद्धके मैदानमें नृत्य-सा कर रहे थे ।।

Sañjaya berkata: “Dengan busur di tangan, Dhanañjaya seakan menari di tengah kesesakan medan perang, mengosongkan tempat-tempat kereta dan menjadikan bumi hamparan mayat manusia. Dengan anak panah laksana vajra, dia mewarnai tanah dengan darah lalu menerobos masuk ke dalam bala Kaurava. Ketika Arjuna mara ke jantung pasukan, Śrutāyu dan Ambaṣṭha tampil menghalangnya.”

Verse 60

प्राविशद्‌ भारतीं सेनां संक्रुद्धो वै धनंजय: । त॑ं श्रुतायुस्तथाम्बष्ठो ब्रजमानं न्‍न्यवारयत्‌

Sañjaya berkata: “Dalam kemarahannya, Dhanañjaya (Arjuna) menerobos masuk ke dalam bala Kaurava, membanjiri bumi dengan darah melalui anak panahnya yang laksana vajra. Ketika dia mara di dalam pasukan, Śrutāyu dan Ambaṣṭha tampil untuk menahan dan menghalangnya.”

Verse 61

तस्यार्जुन: शरैस्तीक्ष्ण: कडकपत्रपरिच्छदै: | न्यपातयद्धयान्‌ शीघ्रं यतमानस्य मारिष

Sañjaya berkata: “Arjuna, dengan anak panah tajam yang berbulu keras seperti batang-batang resam, segera menjatuhkan kuda-kuda Ambaṣṭha ketika dia berusaha merebut kemenangan.”

Verse 62

धनुश्वास्यापरैश्छित्त्वा शरै: पार्थों विचक्रमे । अम्बष्ठस्तु गदां गृह कोपपर्याकुलेक्षण:

Sañjaya berkata: Setelah memutuskan busur dan talinya dengan anak panah yang lain, Pārtha (Arjuna) mara ke hadapan dengan gerak yang pantas dan lincah. Namun Ambaṣṭha, menyambar gada, memandang dengan mata yang berkocak oleh amarah—murkanya menghalaunya daripada pertempuran jarak jauh kepada serangan jarak dekat yang ganas.

Verse 63

आससाद रणे पार्थ केशवं च महारथम्‌ । फिर दूसरे बाणोंसे उसके धनुषको भी काटकर पार्थने विशेष बल-विक्रमका परिचय दिया। तब अम्बष्ठकी आँखें क्रोधसे व्याप्त हो गयीं। उसने गदा लेकर रणक्षेत्रमें महारथी श्रीकृष्ण और अर्जुनपर आक्रमण किया || ६२ $ || ततः सम्प्रहरन्‌ वीरो गदामुद्यम्य भारत

Sañjaya berkata: Kemudian wira itu, mengangkat gadanya, merapat untuk memukul dalam pertempuran, wahai Bhārata. Adegan ini menegaskan bahawa apabila senjata seorang pahlawan berkali-kali dihancurkan, amarah boleh mengeras menjadi keberanian yang melulu; namun kisah ini juga menonjolkan keteguhan Kṛṣṇa dan Arjuna di tengah keganasan yang kian memuncak.

Verse 64

रथमावार्य गदया केशवं समताडयत्‌ | भारत! तदनन्तर वीर अम्बष्ठने प्रहार करनेके लिये उद्यत हो गदा उठाये आगे बढ़कर अर्जुनके रथको रोक दिया और भगवान्‌ श्रीकृष्णपर गदासे आघात किया ।।

Sañjaya berkata: Wahai keturunan Bharata, selepas itu pahlawan Ambaṣṭha, berniat memukul, mengangkat gadanya, mara ke hadapan dan menahan kereta Arjuna; lalu dia menghentam Keśava (Śrī Kṛṣṇa) dengan gada. Melihat Keśava dipukul dengan gada, pembunuh para wira musuh… (kisahnya berlanjut).

Verse 65

अर्जुनो5थ भृशं क्रुद्धः सो<म्बष्ठं प्रति भारत । भरतनन्दन! शत्रुवीरोंका संहार करनेवाले अर्जुन भगवान्‌ श्रीकृष्णको गदासे आहत हुआ देख अम्बष्ठके प्रति अत्यन्त कुपित हो उठे ।।

Sañjaya berkata: Lalu Arjuna, menyala-nyala oleh amarah yang dahsyat, berpaling menentang Ambaṣṭha, wahai Bhārata. Kemudian dengan anak panah yang bertangkai berhujung emas, dia menghujani dan mengenai yang terunggul antara para pahlawan berkereta, yang masih menggenggam gada.

Verse 66

छादयामास समरे मेघ: सूर्यमिवोदितम्‌ । फिर तो जैसे बादल उदित हुए सूर्यको ढक लेता है, उसी प्रकार अर्जुनने समरांगणमें सोनेके पंखवाले बाणोंद्वारा गदासहित रथियोंमें श्रेष्ठ अम्बष्ठकोी आच्छादित कर दिया ।।

Sañjaya berkata: Di tengah pertempuran, dia menutupi lawannya—seperti awan menyelubungi matahari yang baru terbit. Kiasan ini menggambarkan betapa dahsyatnya serangan itu, hingga menenggelamkan kekuatan dan pandangan musuh di tengah kelamnya perang.

Verse 67

अथ तां पतितां दृष्टवा गृह्मान्यां च महागदाम्‌

Sanjaya berkata: Kemudian, tatkala melihat dia telah rebah, dan juga gada besar tergeletak di situ, para pemerhati dipaksa berdepan dengan akibat getir keganasan—betapa pantasnya keangkuhan dan kekuasaan runtuh apabila takdir dan pembalasan yang berlandaskan dharma berpaling menentang seorang pahlawan.

Verse 68

अर्जुन वासुदेवं च पुन: पुनरताडयत्‌ । उस गदाको गिरी हुई देख अम्बष्ठने दूसरी विशाल गदा ले ली और श्रीकृष्ण तथा अर्जुनपर बारंबार प्रहार किया || ६७ ई || तस्यार्जुन: क्षुरप्राभ्यां सगदावुद्यतीौ भुजी

Sanjaya berkata: Arjuna menyerang Vāsudeva (Kṛṣṇa) berulang-ulang. Lalu Arjuna, dengan anak panah setajam mata pisau, membidik kedua lengan musuh yang terangkat ketika dia berdiri menghunus gada—menunjukkan bahawa di tengah amukan perang, kemahiran diarahkan untuk melumpuhkan keganasan, bukan menuruti pembunuhan membuta tuli.

Verse 69

चिच्छेदेन्द्रध्वजाकारौ शिरक्षान्येन पत्रिणा । तब अर्जुनने उसकी गदासहित, इन्द्रध्वजके समान उठी हुई दोनों भुजाओंको दो क्षुरप्रोंसे काट डाला और पंखयुक्त दूसरे बाणसे उसके मस्तकको भी काट गिराया ।।

Sanjaya berkata: Dengan sebatang anak panah berbulu yang lain, dia memenggal kepala; dan dengan anak panah yang tajam, dia menebas kedua lengan yang terangkat, laksana panji Indra. Tewas dipukul, pahlawan itu rebah, wahai Raja, hingga bumi bergema—suatu gambaran bahawa keperkasaan dan keangkuhan sama-sama dibungkam oleh hukum perang yang tidak terelakkan.

Verse 70

रथानीकावगाढश्न वारणाश्वशतैर्व॒॑तः । अदृश्यत तदा पार्थो घनै: सूर्य इवावृत:

Sanjaya berkata: Ketika itu Pārtha (Arjuna) menerobos masuk ke dalam barisan padat para pahlawan kereta perang, dikepung oleh ratusan gajah dan kuda; dia kelihatan seperti matahari yang diselubungi awan—kehadirannya nyata, namun sesekali terlindung di tengah himpitan dan debu pertempuran.

Verse 92

इस प्रकार श्रीमहाभारत द्रोणपर्वके अन्तर्गत जयद्रथवधपर्वमें श्रुतायुध और युदाक्षिणका वधविषयक बानबेवाँ अध्याय पूरा हुआ

Sanjaya berkata: Demikianlah, dalam Śrī Mahābhārata, di dalam Droṇa Parva, pada bahagian mengenai pembunuhan Jayadratha, tamatlah bab kesembilan puluh dua—yang membicarakan kematian Śrutāyudha dan Yudākṣiṇ. Naratif ini menandai kemaraan perang yang suram, apabila gugurnya para pahlawan ternama menegaskan akibat yang tidak henti-henti daripada dendam, strategi, dan hakisan pengendalian diri di medan laga.

Verse 93

इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि जयद्रथवधपर्वणि अम्बष्ठवधे त्रिनवतितमो<ध्याय: ।। ९३ || इस प्रकार श्रीमह्ााभारत द्रोणपर्वके अन्तर्गत जयद्रथवधपर्वमें अम्ब्बवधविषयक तिरानबेवाँ अध्याय पूरा हुआ

Sañjaya berkata: Demikianlah, dalam Śrī Mahābhārata, di bawah Droṇa Parva—khususnya dalam bahagian mengenai pembunuhan Jayadratha—bab kesembilan puluh tiga ini, yang memperihalkan pembunuhan Ambaṣṭha, telah berakhir. Kolofon ini menandai penutupan unit penceritaan tersebut, serta menempatkan peristiwa itu dalam lengkung besar perang, di mana setiap kematian dicatat sebagai akibat yang kian memuncak daripada sumpah, pembalasan, dan kewajipan di medan laga.

Verse 473

म्लेच्छानशातयत्‌ सर्वान्‌ समेतानस्त्रतेजसा । बाणोंद्वारा उस विशाल सेनापर बादलोंकी छाया-सी करके अर्जुनने अपने अस्त्रके तेजसे मुण्डित

Sañjaya berkata: Dengan kedahsyatan senjata yang menyala-nyala, Arjuna menumpaskan semua pahlawan Mleccha yang berhimpun di situ. Dengan hujan anak panah yang rapat, seolah-olah bayang awan menutupi bala tentera yang besar itu, dia membinasakan para pejuang yang dianggap tidak suci—yang berkepala licin, separuh dicukur, berambut gimbal, dan bermuka berjanggut—menggambarkan keperluan pembantaian yang kelam dan sarat pertimbangan dharma dalam himpitan perang.

Verse 513

देहेभ्यो राजपुत्राणां नागाश्चरथसादिनाम्‌ । उस समय अर्जुनने वहाँ रक्तकी एक भयंकर नदी बहा दी

Sañjaya berkata: Daripada tubuh para putera raja—bersama para penunggang gajah dan para pengendali kereta perang—darah mengalir begitu banyak sehingga Arjuna seakan-akan menzahirkan sebuah sungai yang mengerikan, menakutkan seperti banjir pada akhir zaman. Dalam arus itu, askar berjalan kaki, kuda, kereta perang dan gajah bertimbun seolah-olah membentuk jambatan; hujan anak panah yang tidak putus-putus tampak seperti perahu-perahu di atasnya. Rambut dan perhiasan yang terpotong hanyut seperti lalang dan rumput; ombak yang timbul hanyalah gelombang darah; jari-jari yang terputus kelihatan seperti ikan-ikan kecil. Demikianlah, oleh kedahsyatan pertempuran, Arjuna menampakkan sungai yang melimpah dengan darah para pahlawan diraja, dan mayat-mayat gajah bertebaran di dalamnya.

Verse 526

तथासीत्‌ पृथिवी सर्वा शोणितेन परिप्लुता । जैसे इन्द्रके वर्षा करते समय ऊँचे-नीचे स्थलका भान नहीं होता है, उसी प्रकार वहाँकी सारी पृथ्वी रक्तकी धारामें डूबकर समतल-सी जान पड़ती थी

Sañjaya berkata: Maka seluruh bumi pun ditenggelami darah. Seperti ketika Indra menurunkan hujan sehingga tinggi rendah tanah tidak lagi dapat dibezakan, demikianlah di sana seluruh medan—tenggelam dalam aliran darah—kelihatan seolah-olah diratakan.

Verse 543

शेरते भूमिमासाद्य शैला वज़हता इव । विधिपूर्वक सुसज्जित किये गये हाथी सहस्रों बाणोंसे बिंधकर वज्रके मारे हुए पर्वतोंके समान धराशायी हो रहे थे

Sañjaya berkata: Menyentuh bumi, mereka terbaring berselerak seperti gunung yang dipukul halilintar. Bahkan ribuan gajah—yang disusun rapi dan diperlengkapi menurut aturan—apabila ditembusi hujan anak panah, rebah ke tanah seperti puncak-puncak yang dihancurkan vajra Indra.

Verse 663

अचूर्णयत्‌ तदा पार्थस्तदद्भुतमिवाभवत्‌ | तत्पश्चात्‌ दूसरे बहुत-से बाण मारकर अर्जुनने महामना अम्बष्ठकी उस गदाको उसी समय चूर-चूर कर दिया। वह अद्भुत-सी घटना हुई

Sañjaya berkata: Pada saat itu Pārtha (Arjuna) menghancurkannya, dan detik itu seakan-akan suatu keajaiban. Sesudahnya, dengan melepaskan banyak anak panah lagi, Arjuna—berjiwa besar dan teguh tekad—serta-merta memecahkan gada Ambaṣṭhakī menjadi serpihan. Itulah suatu kejadian yang mengagumkan di medan perang.

Verse 696

इन्द्रध्वज इवोत्सृष्टो यन्त्रनिर्मुक्तबन्धन: । राजन! यन्त्रद्वारा बन्धनमुक्त होकर गिरे हुए इन्द्रध्वजके समान वह मरकर पृथ्वीपर धमाकेकी आवाज करता हुआ गिर पड़ा

Sañjaya berkata: “Wahai Raja, setelah terlepas daripada ikatan mekanisnya, dia rebah seperti panji Indra (Indra-dhvaja) yang diturunkan—menghentam bumi dengan dentuman nyaring ketika nyawanya meninggalkannya.”

Verse 5563

प्रभिन्न इव मातज्रो मृदूनन्‌ नलवनं यथा । जैसे मदकी धारा बहानेवाला मतवाला हाथी नरकुलके जंगलोंको रौंदता चलता है

Sañjaya berkata: Seperti gajah yang mabuk musth, pelipisnya mengalir, merempuh rimbunan lalang, demikianlah Arjuna merayau di medan perang, membinasakan seluruh musuh beserta kuda, kereta, dan gajah mereka.