Adhyaya 87

Verse 1

ऑपन--माजल छा जि (जयद्रथवधपर्व) पजञ्चाशीतितमो<ध्याय: धृतराष्ट्रका विलाप धृतराष्ट उवाच श्वोभूते किमकार्षुस्ते दुःखशोकसमन्विता: । अभिमन्यौ हते तत्र के वायुध्यन्त मामका:

Dhṛtarāṣṭra berkata: “Wahai Sañjaya, apabila pagi menjelang, apakah yang dilakukan oleh para Pāṇḍava yang ditenggelami dukacita dan kesedihan setelah Abhimanyu terbunuh di sana? Dan dalam kalangan pahlawanku sendiri, siapakah yang ketika itu bertempur?”

Verse 2

जानन्तस्तस्य कर्माणि कुरव: सव्यसाचिन: । कथं तत्‌ किल्बिषं कृत्वा निर्भया ब्रूहि मामका:,सव्यसाची अर्जुनके पराक्रमको जानते हुए भी मेरे पक्षवाले कौरव योद्धा उनका अपराध करके कैसे निर्भय रह सके? यह बताओ

Dhṛtarāṣṭra berkata: “Walaupun para pahlawan Kuru mengetahui perbuatan dan keperkasaan Savyasācin (Arjuna), bagaimana orang-orangku, setelah melakukan kesalahan itu terhadapnya, masih dapat kekal tanpa gentar? Beritahulah aku.”

Verse 3

पुत्रशोकाभिसंतप्तं क्रुद्धं मृत्युमिवान्तकम्‌ । आयान्तं पुरुषव्याप्रं कथं ददृशुराहवे

Dhṛtarāṣṭra berkata: “Di medan perang, bagaimana anak-anakku sanggup menatap Arjuna—harimau di antara manusia—yang hangus oleh dukacita atas puteranya dan menyala oleh amarah, mara maju bagaikan Maut sendiri, sang Pengakhir nyawa?”

Verse 4

कपिराजध्वजं संख्ये विधुन्वानं महद्‌ धनु: । दृष्टवा पुत्रपरिद्यूनं किमकुर्वत मामका:

Dhṛtarāṣṭra berkata: “Di tengah pertempuran, tatkala melihat Arjuna—yang pedih kerana kehilangan puteranya—menggoncang busur besarnya hingga bergema, serta mengibarkan panji bertanda tuan segala kera (Hanumān), apakah yang dilakukan anak-anakku ketika itu?”

Verse 5

कि नु संजय संग्रामे वृत्तं दुर्योधन प्रति । परिदेवो महानद्य श्रुतो मे नाभिनन्दनम्‌

Dhṛtarāṣṭra berkata: “Katakanlah kepadaku, wahai Sañjaya—apakah yang telah berlaku di medan perang berkenaan Duryodhana? Hari ini aku mendengar bunyi ratapan yang besar; tiada kata-kata kegembiraan atau perayaan sampai ke telingaku.”

Verse 6

बभूवुर्ये मनोग्राह्या: शब्दा: श्रुतिसुखावहा: । न श्रूयन्तेड्द्य सर्वे ते सैन्धवस्य निवेशने

Dhṛtarāṣṭra berkata: “Kata-kata yang dahulu menyenangkan hati dan merdu di telinga—yang sentiasa kedengaran di perkemahan raja Sindhu—pada hari ini tidak lagi terdengar di sana sama sekali.”

Verse 7

स्तुवतां नाद्य श्रूयन्ते पुत्राणां शिबिरे मम । सूतमागधसंघानां नर्तकानां च सर्वश:,मेरे पुत्रोंके शिविरमें अब स्तुति करनेवाले सूतों, मागधों एवं नर्तकोंके शब्द सर्वथा नहीं सुनायी पड़ते हैं

Dhṛtarāṣṭra berkata: “Pada hari ini, di perkemahan anak-anakku, langsung tidak kedengaran lagi—baik suara para sūta dan māgadha yang dahulu melagukan pujian, mahupun suara para penari. Tanda-tanda keyakinan dan perayaan telah menjadi sunyi.”

Verse 8

शब्देन नादिताभी क्षणम भवद्‌ _यत्र मे श्रुति: । दीनानामद्य तं शब्दं न शुणोमि समीरितम्‌

Dhṛtarāṣṭra berkata: “Pernah suatu ketika pendengaranku dipenuhi dan digoncang oleh bunyi itu. Namun hari ini aku tidak mendengar lagi jeritan orang yang menderita itu dilaungkan.”

Verse 9

जहाँ मेरे कान निरन्तर स्वजनोंके आनन्द-कोलाहलसे गूँजते रहते थे, वहीं आज मैं अपने दीन-दु:खी पुत्रोंके द्वारा उच्चारित वह हर्षसूचक शब्द नहीं सुन रहा हूँ ।।

Dhṛtarāṣṭra berkata: “Di tempat yang dahulu telingaku sentiasa bergema oleh hiruk-pikuk kegembiraan kaumku sendiri, hari ini aku tidak mendengar lagi seruan kemenangan yang diucapkan oleh anak-anakku—kini mereka papa dan ditimpa derita. Wahai Sañjaya, dahulu, ketika aku duduk di kediaman Somadatta—yang teguh pada kebenaran dan mantap pada tekad—aku biasa mendengar bunyi yang unggul dan membawa tuah itu; tetapi kini ia tiada, dan kesunyian itu sendiri mengisytiharkan kejatuhan mereka.”

Verse 10

तदद्य पुण्यहीनो5हमार्तस्वरनिनादितम्‌ । निवेशनं गतोत्साहं पुत्राणां मम लक्षये

Dhṛtarāṣṭra berkata: “Hari ini aku berasa seolah-olah kehilangan pahala; aku melihat kediaman anak-anakku bergema dengan jeritan orang yang menderita, dan semangat serta keyakinan mereka telah surut. Bunyi itu sendiri memberitahuku bahawa penderitaan telah memasuki rumah kami, dan akibat jalan yang kami pilih dalam peperangan kini sedang masak.”

Verse 11

परंतु आज पुण्यहीन मैं अपने पुत्रोंके घरको उत्साहशून्य एवं आर्तनादसे गूँजता हुआ देख रहा हूँ ।।

Dhṛtarāṣṭra berkata: “Namun hari ini, aku yang kehilangan pahala kebajikan melihat rumah-rumah anak-anakku lesu tanpa semangat, bergema dengan jerit ratap. Di kediaman Viviṃśati, Durmukha, Citraseṇa, Vikarṇa, dan anak-anakku yang lain, bunyi kegembiraan seperti dahulu tidak lagi kedengaran.”

Verse 12

ब्राह्म॒णा: क्षत्रिया वैश्या यं शिष्या: पर्युपासते । द्रोणपुत्रं महेष्वासं पुत्राणां मे परायणम्‌

Dhṛtarāṣṭra berkata: “Wahai Sūta Sañjaya, Aśvatthāmā—putera Droṇa, pemanah agung—ialah tempat berlindung tertinggi bagi anak-anakku; dia yang dilayani rapat oleh para murid daripada golongan brāhmaṇa, kṣatriya dan vaiśya—ceritakanlah kepadaku tentangnya.”

Verse 13

वितण्डालापसंलापैद्रूतवादित्रवादितै: । गीतैश्न विविधैरिष्टे रमते यो दिवानिशम्‌

Dhṛtarāṣṭra berkata: “Wahai Sūta Sañjaya, Aśvatthāmā—putera Droṇa, pemanah perkasa dan tempat berlindung tertinggi bagi anak-anakku—yang dahulu bersuka siang dan malam dalam perdebatan, pidato, perbualan sesama, irama pantas alat muzik, serta pelbagai nyanyian yang digemari; yang didekati dan dilayani oleh murid daripada brāhmaṇa, kṣatriya dan vaiśya; dan di sisinya duduk ramai wira Kaurava, Pāṇḍava serta keturunan Sātvata—hari ini, di rumahnya, bunyi kegembiraan seperti dahulu tidak lagi kedengaran.”

Verse 14

उपास्यमानो बहुभि: कुरुपाण्डवसात्वतै: । सूत तस्य गृहे शब्दो नाद्य द्रौणे्यथा पुरा

Dhṛtarāṣṭra berkata: “Wahai Sūta Sañjaya, Aśvatthāmā, putera Droṇa, yang sekian lama diiringi dan dilayani oleh ramai—oleh Kurus, Pāṇḍavas dan Sātvatas—rumahnya yang dahulu bergema dengan bunyi riuh kini tidak lagi mengeluarkan sorak gembira seperti sebelumnya.”

Verse 15

द्रोणपुत्र॑ महेष्वासं गायना नर्तकाश्न ये । अत्यर्थमुपतिष्ठन्ति तेषां न श्रूयते ध्वनि:,महाधनुर्धर द्रोणपुत्रकी सेवामें जो गायक और नर्तक अधिक उपस्थित होते थे, उनकी ध्वनि अब नहीं सुनायी देती है

Dhṛtarāṣṭra berkata: “Para penyanyi dan penari yang dahulu hadir beramai-ramai untuk melayani pemanah perkasa, putera Droṇa—kini bunyi mereka tidak lagi kedengaran.”

Verse 16

विन्दानुविन्दयो: सायं शिबिरे यो महाध्वनि:

Dhṛtarāṣṭra berkata: “Wahai anakku, gemuruh besar yang dahulu kedengaran pada waktu senja di perkemahan Vindā dan Anuvindā—gema riuh rombongan para penari—hari ini tidak lagi didengar; hiruk-pikuk yang seakan-akan muzik itu telah lenyap.”

Verse 17

श्रूयते सोडद्य न तथा केकयानां च वेश्मसु । नित्यं प्रमुदितानां च तालगीतस्वनो महान्‌

Dhṛtarāṣṭra berkata: “Hari ini, di rumah-rumah orang Kekaya, bunyi besar paluan rentak dan nyanyian—yang lazim kedengaran di kalangan mereka yang sentiasa ceria—tidak lagi didengar seperti dahulu.”

Verse 18

सप्त तन्तून्‌ वितनन्‍्वाना याजका यमुपासते

Dhṛtarāṣṭra berkata: “Dia Yang Esa, yang disembah para pelaksana yajña ketika mereka membentangkan tujuh helai benang.”

Verse 19

ज्याघोषो ब्रह्मघोषश्न तोमरासिरथध्वनि:

Dhṛtarāṣṭra berkata: “Terdengarlah denting tegang tali busur dan lantunan suci mantra, berserta hiruk-pikuk lembing, pedang, dan kereta perang.”

Verse 20

नानादेशसमुत्थानां गीतानां यो5भवत्‌ स्वन:

Dhṛtarāṣṭra berkata: “Bunyi yang timbul daripada nyanyian yang datang dari pelbagai negeri…”

Verse 21

यदा प्रभृत्युपप्लव्याच्छान्तिमिच्छठ्जनार्दन:

Dhṛtarāṣṭra berkata: “Wahai Sañjaya, sejak saat Tuhan Yang Mulia Janārdana—yang tidak pernah menyimpang daripada kemuliaan ilahi-Nya sendiri—berangkat dari Upaplavya dan tiba di Hastināpura dengan hasrat menegakkan perdamaian demi belas kasihan kepada semua makhluk bernyawa, pada ketika itu aku berkata kepada anakku yang bodoh, Duryodhana, begini—.”

Verse 22

आगत: सर्वभूतानामनुकम्पार्थमच्युत: । ततो5हमन्लुवं सूत मन्द दुर्योधनं तदा

Dhṛtarāṣṭra berkata: “Wahai sais kereta, ketika Acyuta—Tuhan Janārdana yang tidak pernah menyimpang daripada kemuliaan-Nya—datang dari Upaplavya ke Hastināpura, dengan niat menegakkan perdamaian kerana belas kasihan kepada semua makhluk, pada saat itu aku menegur anakku yang bodoh, Duryodhana, begini, wahai Sañjaya—.”

Verse 23

वासुदेवेन तीर्थन पुत्र संशाम्य पाण्डवै: । कालप्राप्तमहं मन्ये मा त्वं दुर्योधनातिगा:

Dhṛtarāṣṭra berkata: “Wahai anakku, jadikan Vāsudeva—tempat perlindungan suci—sebagai pendamai, lalu berdamailah dengan para Pāṇḍava. Aku menganggap inilah kewajiban yang dituntut oleh saat ini. Duryodhana, jangan engkau mengelaknya.”

Verse 24

शमं चेद्‌ याचमान॑ त्वं प्रत्याख्यास्यसि केशवम्‌ | हितार्थमभिजल्पन्तं न तवास्ति रणे जय:

“Keśava (Śrī Kṛṣṇa) hanya menuturkan yang baik untukmu, dan Baginda sendiri memohon perdamaian. Dalam keadaan demikian, jika engkau menolak Baginda, maka dalam peperangan tiada kemenangan bagimu.”

Verse 25

प्रत्याचष्ट स दाशार्हमृषभं सर्वधन्विनाम्‌ । अनुनेयानि जल्पन्तमनयान्नान्वपद्यत

Namun Duryodhana menolak dan tidak menerima kata-kata Dāśārha—Śrī Kṛṣṇa, yang terbaik antara semua pemanah. Walaupun Baginda menuturkan kata-kata pujukan yang lembut, Duryodhana tetap tidak menurutinya kerana dorongan kezaliman.

Verse 26

(कर्णदुःशासनमते सौबलस्य च दुर्मते: । प्रत्याख्यातो महाबाहुः कुलान्तकरणेन मे ।।

Dhṛtarāṣṭra berkata: Dipengaruhi nasihat Karṇa dan Duḥśāsana, serta oleh Śakuni yang berhati jahat, anakku Duryodhana—yang telah menjadi pemusnah keturunan kami—telah menghina Śrī Kṛṣṇa yang berlengan perkasa. Sesudah itu, si tersesat itu, seolah-olah digerakkan oleh Kala (Waktu) sendiri, meninggalkan nasihatku dan hanya menurut pendapat dua orang itu—Duḥśāsana dan Karṇa.

Verse 27

न हाहं द्यूतमिच्छामि विदुरो न प्रशंसति । सैन्धवो नेच्छति द्यूतं भीष्मो न द्यूतमिच्छति

Dhṛtarāṣṭra berkata: “Aku tidak menghendaki perjudian; Vidura tidak menyetujuinya. Raja Sindhu (Jayadratha) juga tidak menginginkan permainan dadu, dan Bhīṣma pun tidak menaruh hasrat pada perjudian.”

Verse 28

शल्यो भूरिश्रवाश्वैव पुरुमित्रो जयस्तथा । अश्वत्थामा कृपो द्रोणो द्यूतं नेच्छन्ति संजय,संजय! शल्य, भूरिश्रवा, पुरुमित्र, जय, अश्व॒त्थामा, कृपाचार्य और द्रोणाचार्य भी जूआ होने नहीं देना चाहते थे

Dhṛtarāṣṭra berkata: “Wahai Sañjaya, Śalya, Bhūriśravas, Purumitra, dan Jaya—demikian juga Aśvatthāmā, Kṛpa, dan Droṇa—tidak menghendaki perjudian itu berlaku.”

Verse 29

एतेषां मतमादाय यदि वर्तेत पुत्रक: । सज्ञातिमित्र: ससुहृच्चिरं जीवेदनामय:,यदि बेटा दुर्योधन इन सबकी राय लेकर चलता तो भाई-बन्धु, मित्र और सुहृदोंसहित दीर्घकालतक नीरोग एवं स्वस्थ रहकर जीवन धारण करता

Dhṛtarāṣṭra berkata: “Jika anakku bertindak dengan mengambil nasihat mereka, nescaya dia akan hidup panjang—bebas daripada penyakit—bersama kaum kerabat, sahabat, dan para penyokong yang menginginkan kebaikannya.”

Verse 30

श्लक्ष्णा मधुरसम्भाषा ज्ञातिबन्धुप्रियंवदा: । कुलीना: सम्मता: प्राज्ञा: सुखं प्राप्स्यन्ति पाण्डवा:

Dhṛtarāṣṭra berkata: “Para Pāṇḍava itu lemah lembut dan halus budi, manis tutur katanya, dan mereka mengucapkan kata-kata yang menyenangkan kaum kerabat serta sahabat. Berketurunan mulia, dihormati, dan bijaksana, mereka akan mencapai kebahagiaan.”

Verse 31

धमपिक्षी नरो नित्यं सर्वत्र लभते सुखम्‌ | प्रेत्यभावे च कल्याण प्रसादं प्रतिपद्यते

Dhṛtarāṣṭra berkata: “Sesiapa yang menjadikan dharma sebagai pedoman dan harapan utamanya akan memperoleh kebahagiaan di mana-mana dan pada setiap waktu. Bahkan sesudah mati pun, dia mencapai kesejahteraan serta limpah kurnia yang tenteram.”

Verse 32

अहंस्ति पृथिवीं भोक्तुं समर्था: साधनेडपि च । तेषामपि समुद्रान्ता पितृपैतामही मही,'पाण्डव पृथ्वीका राज्य भोगनेमें और उसे प्राप्त करनेमें भी समर्थ हैं। यह समुद्रपर्यन्त पृथ्वी उनके बाप-दादोंकी भी है

Dhṛtarāṣṭra berkata: “Mereka mampu menikmati pemerintahan atas bumi dan juga cekap dalam segala ikhtiar untuk memperolehnya. Lagipun, tanah yang dibatasi lautan ini ialah warisan leluhur mereka—milik bapa-bapa dan datuk-datuk mereka juga.”

Verse 33

नियुज्यमाना: स्थास्यन्ति पाण्डवा धर्मवर्त्मनि । सन्ति मे ज्ञातयस्तात येषां श्रोष्यन्ति पाण्डवा:

Jika Pāṇḍava diperintah dan dibimbing, mereka akan tetap teguh di jalan dharma. Wahai anakku, aku mempunyai ramai kaum kerabat yang nasihatnya akan didengari oleh Pāṇḍava.

Verse 34

शल्यस्य सोमदत्तस्य भीष्मस्य च महात्मन: । द्रोणस्याथ विकर्णस्य बाह्लीकस्य कृपस्य च

Dhṛtarāṣṭra berkata: “(Ingatlah) Śalya, Somadatta, Bhīṣma yang berhati agung, Droṇa, Vikarna, Bāhlīka, dan Kṛpa. Jika para tua yang mulia dari keturunan Bharata ini berbicara kepada Pāṇḍava bagi pihakmu, nescaya Pāṇḍava akan menurut kata-kata mereka.”

Verse 35

अन्‍्येषां चैव वृद्धानां भरतानां महात्मनाम्‌ | त्वदर्थ ब्रुवतां तात करिष्यन्ति वचो हि ते

Dhṛtarāṣṭra berkata: “Dan sesungguhnya, wahai anakku, Pāṇḍava juga akan mematuhi kata-kata para Bharata lain yang sudah lanjut usia dan berhati agung, apabila mereka berbicara bagi pihakmu.”

Verse 36

कं वा त्वं मन्यसे तेषां यस्तान्‌ ब्रूयादतो5न्यथा । कृष्णो न धर्म संजहाात्‌ सर्वे ते हि तदन्‍्वया:

Dhṛtarāṣṭra berkata: “Antara mereka itu, siapakah yang kamu sangka mampu berkata sebaliknya tentang para Pāṇḍava? Kṛṣṇa tidak akan sekali-kali meninggalkan dharma, dan semua Pāṇḍava benar-benar menuruti jejaknya.”

Verse 37

मयापि चोक्तास्ते वीरा वचन धर्मसंहितम्‌ । नान्यथा प्रकरिष्यन्ति धर्मात्मानो हि पाण्डवा:,“मेरे कहनेपर भी वे मेरे धर्मयुक्त वचनकी अवहेलना नहीं करेंगे; क्योंकि वीर पाण्डव धर्मात्मा हैं!

Dhṛtarāṣṭra berkata: “Aku juga telah menyampaikan kepada para wira itu kata-kata yang selaras dengan dharma. Mereka tidak akan bertindak sebaliknya, kerana para Pāṇḍava benar-benar berjiwa dharma.”

Verse 38

इत्यहं विलपन्‌ सूत बहुश: पुत्रमुक्तवान्‌ | न च मे श्रुतवान्‌ मूढो मन्‍्ये कालस्य पर्ययम्‌

Demikianlah, wahai Sūta, sambil meratap berulang-ulang aku menuturkan banyak kata kepada anakku. Namun dia yang tersesat itu tidak menghiraukanku sedikit pun. Maka, wahai Sūta, aku mengira roda Waktu telah berputar melawan kita.

Verse 39

वृकोदरार्जुनौ यत्र वृष्णिवीरश्न सात्यकि: । उत्तमौजाश्च पाज्चाल्यो युधामन्युश्न दुर्जय:

Dhṛtarāṣṭra berkata: “Di pihak yang berdiri Bhīma (Vṛkodara) dan Arjuna—bersama wira Vṛṣṇi Sātyaki, juara Pāñcāla Uttamaujā, dan Yudhāmanyu yang tidak terkalahkan—siapakah di dunia ini, yang masih ingin memelihara nyawanya, akan berani berperang melawan para pahlawan sedemikian?”

Verse 40

धृष्टद्युम्नश्न दुर्धर्ष: शिखण्डी चापराजित: । अश्मका: केकयार्नैव क्षत्रधर्मा च सौमकि:

Dhṛtarāṣṭra berkata: “Di sana juga ada Dhṛṣṭadyumna yang tidak terkalahkan, Śikhaṇḍin yang sukar ditundukkan, kaum Aśmaka, kaum Kekaya, serta Kṣatradharmā, putera Somaka.”

Verse 41

चैद्यश्न॒ चेकितानश्न पुत्र: काश्यस्य चाभिभू: । द्रौपदेया विराटश्न द्रपदश्ष महारथ:

Dhṛtarāṣṭra berkata: “Di sana juga ada Dhṛṣṭaketu dari Cedi dan Cekitāna; Abhibhū, putera raja Kāśī; lima putera Draupadī; Raja Virāṭa; serta Drupada, pahlawan kereta perang agung. Apabila para wira sedemikian berdiri berhimpun—bersama Bhīmasena, Arjuna, Sātyaki, para pahlawan Pāñcāla yang terunggul dan yang lain-lain—siapakah di dunia ini, yang masih ingin hidup, akan rela memilih untuk berperang melawan mereka?”

Verse 42

यमौ च पुरुषव्याप्रौ मन्त्री च मधुसूदन: । क एताज्जातु युध्येत लोके5स्मिन्‌ वै जिजीविषु:

Dhṛtarāṣṭra berkata: “Dan lagi si kembar—dua lelaki laksana harimau—bersama Madhusūdana (Kṛṣṇa), penasihat yang bijaksana: siapakah di dunia ini, yang masih ingin hidup, akan pernah memilih untuk berperang melawan mereka?”

Verse 43

दिव्यमस्त्रं विकुर्वाणान्‌ प्रसहेद्‌ वा परान्‌ मम । अन्यो दुर्योधनात्‌ कर्णाच्छकुने श्वापि सौबलात्‌

Dhṛtarāṣṭra berkata: “Siapakah lagi di pihakku yang mampu menahan musuh ketika mereka melepaskan senjata-senjata samawi—selain Duryodhana, Karṇa, atau bahkan Śakuni, putera Subala?”

Verse 44

दुःशासनचतुर्थानां नान्यं पश्यामि पठ्चमम्‌ । अथवा दुर्योधन, कर्ण, सुबलपुत्र शकुनि तथा चौथे दुःशासनके सिवा मैं पाँचवें किसी ऐसे वीरको नहीं देखता, जो दिव्यास्त्र प्रकट करनेवाले मेरे इन शत्रुओंका वेग सह सके ।।

Dhṛtarāṣṭra berkata: “Selain Duryodhana, Karṇa, Śakuni putera Subala, dan Duḥśāsana (yang keempat), aku tidak melihat seorang pun sebagai wira kelima yang mampu menahan kedahsyatan musuh-musuhku—mereka yang menzahirkan senjata-senjata samawi.”

Verse 45

तेषामथ विलापानां नाय॑ दुर्योधन: स्मरेत्‌

Dhṛtarāṣṭra berkata: “Di tengah ratapan mereka, Duryodhana ini sama sekali tidak mengingati mereka.”

Verse 46

तेषां विदुरवाक्यानामुक्तानां दीर्घदर्शनात्‌

Dhṛtarāṣṭra berkata: “Kata-kata Vidura yang berpandangan jauh—diucapkan dengan menimbang akibat pada masa hadapan—kini berbuah kepada kita tepat seperti yang telah diramalkannya. Melihat hal ini, aku menyimpulkan bahawa anak-anakku, menyaksikan bala tentera mereka sendiri dimusnahkan oleh Sātyaki dan Arjuna, pasti sedang dirundung dukacita.”

Verse 47

दृष्टवेमां फलनिर्व॑त्ति मनन्‍्ये शोचन्ति पुत्रका: । सेनां दृष्टवाभिभूतां मे शैनेयेनार्जुनेन च

Dhṛtarāṣṭra berkata: “Melihat akibat ini kini menjadi nyata, aku fikir anak-anakku sedang meratap. Kerana mereka menyaksikan tenteraku ditundukkan—dihancurkan oleh Śaineya (Sātyaki) dan oleh Arjuna.”

Verse 48

शून्यान्‌ दृष्टवा रथोपस्थान्‌ मन्ये शोचन्ति पुत्रका: । हिमात्यये यथा कक्ष शुष्क॑ वातेरितो महान्‌

Dhṛtarāṣṭra berkata: “Melihat banyak pelantar kereta perang kosong tanpa pahlawannya, aku percaya anak-anakku telah tenggelam dalam dukacita. Seperti pada penghujung musim sejuk, api besar yang dikipas angin mara merentas rumput kering, demikianlah Arjuna akan membakar habis tenteraku. Sañjaya, engkau mahir bertutur; maka ceritakan kepadaku seluruh khabar peperangan.”

Verse 49

अनि्निर्दहेत्‌ तथा सेनां मामिकां स धनंजय: । आचक्ष्व मम तत्‌ सर्व कुशलो हासि संजय:

Dhṛtarāṣṭra berkata: “Demikianlah Dhanañjaya akan membakar tenteraku. Ceritakan kepadaku semuanya dengan lengkap, Sañjaya—kerana engkau mahir dalam penceritaan.”

Verse 50

यदुपायात सायाह्रे कृत्वा पार्थस्य किल्बिषम्‌ | अभिमन्यौ हते तात कथमासीन्मनो हि व:

Dhṛtarāṣṭra berkata: “Wahai anakku, ketika menjelang petang kamu kembali ke khemah setelah melakukan kesalahan besar terhadap Pārtha—sesudah Abhimanyu terbunuh—bagaimanakah keadaan hatimu pada waktu itu?”

Verse 51

न जातु तस्य कर्माणि युधि गाण्डीवधन्चन: । अपकृत्य महत्‌ तात सोढुं शक्ष्यन्ति मामका:

Dhṛtarāṣṭra berkata: “Wahai anakku, anak-anakku tidak akan sekali-kali mampu menanggung pembalasan yang dahsyat di medan perang, yang akan timbul daripada perbuatan pemanah pemegang Gāṇḍīva itu. Setelah melakukan kesalahan besar, mereka tidak akan mempunyai kekuatan untuk memikul akibatnya.”

Verse 52

तात! गाण्डीवधारी अर्जुनका महान्‌ अपकार करके मेरे पुत्र युद्धमें उनके पराक्रमको कभी नहीं सह सकेंगे ।।

Dhṛtarāṣṭra berkata: “Wahai anakku, setelah melakukan kezaliman besar terhadap Arjuna, pemegang Gāṇḍīva, anak-anakku tidak akan pernah mampu menanggung keperwiraannya di medan perang. Namun demikian, apabila keadaan telah sampai begini, apakah jalan kewajipan yang diputuskan oleh Duryodhana? Apakah tindakan yang dikemukakan oleh Karṇa sebagai yang patut? Dan apakah nasihat Duḥśāsana serta Śakuni (putera Subala)—apakah yang mereka katakan harus dilakukan?”

Verse 53

सर्वेषां समवेतानां पुत्राणां मम संजय । यद्‌ वृत्तं तात संग्रामे मन्दस्यापनयैर्भूशम्‌

Dhṛtarāṣṭra berkata: “Wahai Sañjaya, anakku, ceritakan kepadaku dengan lengkap apa yang berlaku dalam peperangan terhadap semua anak-anakku yang berhimpun bersama—terutama apa yang menimpa mereka akibat salah laku yang berat dan kebodohan si terpedaya itu.”

Verse 54

लोभानुगस्य दुर्बुद्धेः क्रोधेन विकृतात्मन: । राज्यकामस्य मूढस्य रागोपहतचेतस: । दुर्नीतं वा सुनीतं॑ वा तन्ममाचक्ष्व संजय

Dhṛtarāṣṭra berkata: “Wahai Sañjaya, ceritakan kepadaku dengan lengkap apa yang menimpa anak-anakku yang lain, yang berhimpun mengelilingi Duryodhana di medan perang kerana kezaliman yang nyata. Dan, Sañjaya anakku, katakan juga kepadaku segala yang dilakukan oleh Duryodhana yang terpedaya itu—yang dituntun oleh ketamakan, jiwanya diselewengkan oleh amarah, hatinya terluka oleh keterikatan, bodoh dan dahagakan kerajaan—sama ada ia pemerintahan yang buruk atau baik, zalim atau adil.”

Verse 85

इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि जयद्रथवधपर्वणि धृतराष्ट्रवाक्ये पज्चाशीतितमो<ध्याय:

Demikianlah, dalam Śrī Mahābhārata, di dalam Droṇa Parva—khususnya bahagian mengenai pembunuhan Jayadratha—berakhirlah bab yang kelapan puluh lima, disampaikan sebagai kata-kata Dhṛtarāṣṭra.

Verse 176

नृत्यतां श्रूयते तात गणानां सोउद्य न स्वनः । विन्द और अनुविन्दके शिविरमें संध्याके समय जो महान्‌ शब्द सुनायी पड़ता था

Dhṛtarāṣṭra berkata: “Wahai anakku, bunyi yang dahulu mengangkat semangat—gemuruh berirama rombongan para penari—kini seakan tidak lagi kedengaran. Riuh besar pada waktu senja yang dahulu bangkit dari perkemahan Vinda dan Anuvinda, serta nyanyian lantang berketukan di rumah-rumah kaum Kekaya yang sentiasa bersukaria, kini telah sunyi.”

Verse 183

सौमदत्तिं श्रुतनिधिं तेषां न श्रूयते ध्वनि: । वेद-विद्याके भण्डार जिस सोमदत्तपुत्र भूरिश्रवाके यहाँ सातों यज्ञोंका अनुष्ठान करनेवाले याजक सदा रहा करते थे

Dhṛtarāṣṭra berkata: “Dari kediaman Saumadatti—Bhūriśravas, laksana khazanah ilmu suci—kini tiada lagi kedengaran sebarang bunyi. Di tempat para pendeta dahulu tanpa henti melaksanakan tujuh upacara korban, suara para brāhmaṇa itu kini tidak lagi terdengar.”

Verse 193

द्रोणस्यासीदविरतो गृहे तं न शृणोम्यहम्‌ । द्रोणाचार्यके घरमें निरन्तर धनुषकी प्रत्यंचाका घोष

Dhṛtarāṣṭra berkata: “Di rumah Droṇa dahulu ada bunyi yang tidak putus-putus—dentang tali busur dan lantunan mantra-mantra Veda. Gemuruh lembing, pedang, dan kereta perang juga bergema di sana. Namun kini aku tidak lagi mendengar bunyi-bunyi itu di tempat itu.”

Verse 446

संनद्धश्नार्जुनो योद्धा तेषां नास्ति पराजय: । रथपर बैठे हुए भगवान्‌ श्रीकृष्ण हाथोंमें बागडोर लेकर जितना सारथ्य करते हैं तथा जिनकी ओरसे कवचधारी अर्जुन युद्ध करनेवाले हैं, उनकी कभी पराजय नहीं हो सकती

Dhṛtarāṣṭra berkata: “Apabila Arjuna, pahlawan bersenjata lengkap, bersiap bertempur di pihak mereka, tiadalah kekalahan bagi mereka. Dan apabila Tuhan Yang Mulia Śrī Kṛṣṇa duduk di tempat kusir di atas kereta, memegang tali kekang dan mengemudi dengan penguasaan sempurna, maka mereka yang diperjuangkan oleh Arjuna yang berzirah itu tidak akan dapat ditundukkan.”

Verse 453

हतौ हि पुरुषव्याप्रौ भीष्मद्रोणौ त्वमात्थ वै | संजय! यह दुर्योधन मेरे उन विलापोंको कभी याद नहीं करेगा। तुम कहते हो कि 'पुरुषसिंह भीष्म और द्रोणाचार्य मारे गये”

Dhṛtarāṣṭra berkata: “Engkau benar-benar telah memberitahuku, Sañjaya, bahawa juara gagah Bhīṣma dan Droṇa telah terbunuh. Namun Duryodhana itu tidak akan pernah mengingati ratapanku. Engkau berkata, ‘Singa di antara manusia—Bhīṣma dan Droṇa—telah mati.’”

Verse 2036

वादित्रनादितानां च सोडउ्द्य न श्रूयते महान्‌ । नाना प्रदेशोंसे आये हुए लोगोंके गाये हुए गीतोंका और बजाये हुए बाजोंका भी जो महान्‌ शब्द श्रवण-गोचर होता था, वह अब नहीं सुनायी देता है

Dhṛtarāṣṭra berkata: “Bunyi besar itu—yang dahulu jelas kedengaran—iaitu nyanyian yang dinyanyikan oleh orang-orang yang datang dari pelbagai wilayah, serta gema alat-alat muzik, kini tidak lagi dapat didengar.”