Adhyaya 80

Verse 1

(दाक्षिणात्य अधिक पाठके २३ “लोक मिलाकर कुल ४६३ *लोक हैं।) भीस्नआ+ज (2) आसमान एकोनाशीतितमो< ध्याय: श्रीकृष्णका अर्जुनकी विजयके लिये रात्रिमें भगवान शिवका किया करवाना

Sañjaya berkata: Kemudian Tuhan Yang Maha Perkasa, tiada bandingan pada seri cahayanya, memasuki kediaman Arjuna. Kṛṣṇa bermata teratai, setelah menyentuh air untuk pensucian, duduk di atas tanah yang bertanda mujarab—tenang dan tekun, bagaikan seorang yang bersiap melakukan upacara suci di tengah tekanan perang.

Verse 3

संतस्तार शुभां शय्यां दर्भवैदूर्यसंनिभै: । ततो माल्येन विधिवल्लाजैर्गन्धै: सुमज्रलै: २ ।। अलंचकार तां शय्यां परिवार्यायुधोत्तमै: । ततः स्पृष्टोदके पार्थे विनीता: परिचारका:

Sañjaya berkata: Mereka membentangkan sebuah pembaringan yang indah, seakan-akan menyerupai rumput darbha dan berkilau seperti vaidūrya (permata mata kucing). Kemudian, menurut tata cara yang wajar dan sah, mereka menghias pembaringan itu dengan kalungan bunga serta bahan-bahan harum pilihan yang disusun rapi dalam genggaman-genggaman kecil. Dengan senjata-senjata unggul diletakkan mengelilinginya, hiasan itu pun disempurnakan. Sesudah itu, apabila Pārtha (Arjuna) disucikan secara ritual dengan menyentuh air, para pelayan yang terdidik dan berdisiplin berdiri siap berkhidmat—lambang tertib dan hormat yang tetap dipelihara di tengah kerasnya perang.

Verse 4

दर्शयन्तो$न्तिके चक्रुर्नैंशं त्रैयम्बक॑ बलिम्‌ । संजय कहते हैं--राजन्‌! तदनन्तर कमलनयन भगवान्‌ श्रीकृष्णने अर्जुनके अनुपम भवनमें प्रवेश करके जलका स्पर्श किया और शुभ लक्षणोंसे युक्त वेदीपर वैदूर्यमणिके सदृश कुशोंकी सुन्दर शय्या बिछायी। तत्पश्चात्‌ विधिपूर्वक परम मंगलकारी अक्षत

Sañjaya berkata: “Wahai Raja, mereka melaksanakan persembahan malam (bali) kepada Tryambaka (Śiva) di tempat yang dekat, di hadapan mata.” Di tengah perang, perbuatan itu menegaskan disiplin terhadap ketertiban ritual dan sandaran pada perlindungan ilahi—mencari keberuntungan serta keteguhan moral sebelum menempuh bahaya.

Verse 5

अलंकृत्योपहारं त॑ नैशं तस्मै न्यवेदयत्‌ । स्मयमानस्तु गोविन्द: फाल्गुन॑ प्रत्यभाषत

Sañjaya berkata: Setelah menghiasi Kṛṣṇa dengan wangian dan kalungan bunga—persembahan malam itu—Arjuna mempersembahkan seluruh hadiah tersebut kepada-Nya. Lalu Govinda, sambil tersenyum, berbicara kepada Phālguna (Arjuna). Adegan ini menonjolkan kerendahan hati dan bakti seorang pahlawan: penghormatan dan penyerahan diri mendahului nasihat dan tindakan.

Verse 6

सुप्यतां पार्थ भद्रें ते कल्याणाय व्रजाम्पहम्‌ | स्थापयित्वा ततो द्वाःस्थान्‌ 8 श्चात्तायुधान्‌ नरान्‌

Sañjaya berkata: “Tidurlah, wahai Pārtha; semoga kebaikan menimpa dirimu. Aku akan pergi demi kesejahteraanmu.” Lalu, setelah menempatkan orang-orang bersenjata sebagai pengawal di pintu, ia pun berangkat.

Verse 7

शिश्ये च शयने शुभ्रे बहुकृत्यं विचिन्तयन्‌

Sañjaya berkata: Memikirkan banyak urusan yang masih perlu diselesaikan, dia pun berbaring di atas pembaringan yang putih bersih dan bertuah. Lalu Śrī Kṛṣṇa yang bermata teratai—penguasa bahkan atas para penguasa segala makhluk, termasyhur dengan kemuliaan besar—Govinda dalam rupa Viṣṇu, yang dikasihi Arjuna dan sentiasa menghendaki kesejahteraannya, dengan jiwa yang terkawal dan bersandar pada Yoga tertinggi, menyempurnakan bagi Arjuna seluruh rangkaian upacara dan persiapan yang menghalau duka dan kesedihan serta menambah sinar dan keagungan.

Verse 8

पार्थाय सर्व भगवान्‌ शोकदुःखापहं विधिम्‌ । व्यदधात्‌ पुण्डरीकाक्षस्तेजोद्युतिविवर्धनम्‌

Sañjaya berkata: Demi Pārtha (Arjuna), Tuhan Yang Terberkati—Kṛṣṇa bermata teratai—telah menyusun dengan sempurna segala tata upacara dan disiplin yang ditetapkan, yang menghapus dukacita dan kesedihan, serta menambah kekuatan, sinar, dan keagungan. Di tengah tekanan perang, perhatian Sang Tuhan terserlah bukan semata-mata pada siasat, tetapi pada pemulihan keteguhan batin sang pahlawan melalui amalan suci, agar dharma dapat dipikul tanpa dihancurkan oleh derita.

Verse 9

योगमास्थाय युक्तात्मा सर्वेषामीश्ररेश्वर: । श्रेयस्काम: पृथुयशा विष्णुर्जिष्णुप्रियंकर:

Sañjaya berkata: Dengan bersandar pada ketenangan yoga, Tuhan yang berjiwa terkawal—penguasa atas segala penguasa—yang sentiasa menghendaki kebaikan sejati, termasyhur luas, Viṣṇu (Govinda), yang menggembirakan Jiṣṇu (Arjuna), telah melaksanakan tatacara suci yang tepat demi Arjuna—untuk menghapus dukacita dan kesedihan serta menambah seri dan kekuatan batin.

Verse 10

न पाण्डवानां शिबिरे कश्ित्‌ सुष्वाप तां निशाम्‌ । प्रजागर: सर्वजनं हााविवेश विशाम्पते,राजन्‌! उस रातमें पाण्डवोंके शिविरमें कोई नहीं सोया। सब लोगोंमें जागरणका आवेश हो गया था

Sañjaya berkata: Di khemah Pāṇḍava, tiada seorang pun tidur pada malam itu. Gelora berjaga-jaga menyergap semua orang, wahai tuan rakyat, wahai Raja—cemas, waspada, dan bersiap sedia di tengah beban moral serta bahaya perang.

Verse 11

पुत्रशोकाभिततप्तेन प्रतिज्ञातो महात्मना । सहसा सिन्धुराजस्य वधो गाण्डीवधन्चना

Sañjaya berkata: Terbakar oleh dukacita atas puteranya, Arjuna yang berhati agung, pemegang busur Gāṇḍīva, tiba-tiba bersumpah akan membunuh raja Sindhu, Jayadratha. Semua tenggelam dalam kebimbangan yang sama: bagaimana pahlawan berlengan perkasa itu, putera Indra—pembinasa wira musuh—akan menunaikan sumpahnya?

Verse 12

तत्‌ कथं नु महाबाहुर्वासवि: परवीरहा । प्रतिज्ञां सफलां कुर्यादेति ते समचिन्तयन्‌

Sañjaya berkata: “Bagaimanakah, maka, putera Indra yang berlengan perkasa—pembunuh wira musuh—akan menjadikan sumpahnya terlaksana?” Demikianlah mereka semua berfikir, kerana Arjuna yang berhati agung, pemegang Gāṇḍīva, yang terbakar oleh dukacita atas puteranya, telah tiba-tiba bersumpah untuk membunuh Jayadratha, raja Sindhu. Mereka tenggelam dalam kebimbangan tentang bagaimana dia akan menunaikan ikrar itu di tengah himpitan perang.

Verse 13

कष्ट हीदं व्यवसितं पाण्डवेन महात्मना । पुत्रशोकाभिततप्तेन प्रतिज्ञा महती कृता

Sañjaya berkata: “Sesungguhnya ini suatu tekad yang amat perit yang dipikul oleh Pandava yang berhati agung. Terbakar oleh dukacita atas kematian puteranya, dia telah mengikrarkan suatu sumpah yang besar.”

Verse 14

सच राजा महावीर्य: पारयत्वर्जुन: स ताम्‌ । भ्रातरश्चापि विक्रान्ता बहुलानि बलानि च

Sañjaya berkata: “Raja itu (Jayadratha) memang berkepahlawanan besar; namun Arjuna akan menunaikan sumpah itu. Kerana saudara-saudaranya juga gagah, dan banyak bala tentera berada di sisinya.”

Verse 15

धृतराष्ट्रस्य पुत्रेण सर्व तस्मै निवेदितम्‌ । स हत्वा सैन्धवं संख्ये पुनरेतु धनंजय:

Sañjaya berkata: “Segala hal ini telah dilaporkan kepadanya oleh putera Dhṛtarāṣṭra. Semoga Dhanañjaya (Arjuna), setelah membunuh raja Sindhu (Jayadratha) di medan perang, kembali dengan selamat.”

Verse 16

जित्वा रिपुगणांश्वैव पारयत्वर्जुनो व्रतम्‌ । श्वो5हत्वा सिन्धुराजं वै धूमकेतु प्रवेक्ष्यति

Sañjaya berkata: “Setelah menewaskan gerombolan musuh, biarlah Arjuna menunaikan nazarnya. Jika esok dia tidak membunuh raja Sindhu, dia pasti akan masuk ke dalam api yang menyala. Dhanañjaya, putera Kuntī, tidak mampu membiarkan kata-katanya menjadi dusta; dan jika Arjuna gugur, bagaimana Dharmaputra Yudhiṣṭhira dapat menjadi raja?”

Verse 17

न हासावनृतं कर्तुमलं पार्थो धनंजय: । धर्मपुत्र: कथं राजा भविष्यति मृते$र्जुने

Sañjaya berkata: “Pārtha, Dhanañjaya, tidak mampu menjadikan kata-katanya dusta. Jika Arjuna mati, bagaimana Dharmaputra (Yudhiṣṭhira) dapat menjadi raja?”

Verse 18

तस्मिन्‌ हि विजय: कृत्स्न: पाण्डवेन समाहित: । यदि नोड<स्ति कृतं किज्चिद्‌ यदि दत्त हुतं यदि

Sañjaya berkata: “Sesungguhnya, pada Pāṇḍava itu terkumpul dan terteguh seluruh kemenangan. Walaupun tiada apa-apa dilakukan, walaupun tiada sedekah diberikan, walaupun tiada persembahan korban (homa) dipersembahkan…”

Verse 19

एवं कथयतां तेषां जयमाशंसतां प्रभो

Sañjaya berkata: “Wahai tuanku, ketika mereka berkata demikian—dengan yakin mengharapkan kemenangan—(maka peristiwa-peristiwa pun terus berlangsung).”

Verse 20

तस्यां रजन्यां मध्ये तु प्रतिबुद्धो जनार्दन:

Sañjaya berkata: “Di tengah malam itu, Janārdana (Kṛṣṇa) terjaga—suatu kebangkitan yang menandakan kewaspadaan dan tindakan tepat pada waktunya di tengah kegelapan moral peperangan, ketika berjaga-jaga dan nasihat yang benar menjadi perlu demi menegakkan dharma.”

Verse 21

अर्जुनेन प्रतिज्ञातमार्तेन हतबन्धुना

Sañjaya berkata: “Inilah sumpah Arjuna—diikrarkan dalam dukacita, setelah kaum kerabatnya terbunuh—yang mengikatnya pada suatu jalan tindakan yang digerakkan oleh duka dan kewajipan di tengah tekanan moral peperangan.”

Verse 22

तत्तु दुर्योधन: श्रुत्वा मन्सत्रिभिर्मन्त्रयिष्यति

Sañjaya berkata: “Setelah mendengar hal itu, Duryodhana akan bermesyuarat dengan para menterinya—mencari haluan tindakan di tengah tekanan perang dan tuntutan takhta.”

Verse 23

अक्षौहिण्यो हि ता: सर्वा रक्षिष्यन्ति जयद्रथम्‌

Sañjaya berkata: “Sesungguhnya, semua formasi bala tentera (akṣauhiṇī) itu akan mengawal Jayadratha.”

Verse 24

द्रोणश्न॒ सह पुत्रेण सर्वास्त्रविधिपारग: । “वे सारी अक्षौहिणी सेनाएँ जयद्रथकी रक्षा करेंगी तथा सम्पूर्ण अस्त्र-विधिके पारंगत विद्वान्‌ द्रोणाचार्य भी अपने पुत्र अश्वत्थामाके साथ उसकी रक्षामें रहेंगे ।।

Sañjaya berkata: “Droṇa juga, bersama puteranya—yang mahir dalam segala kaedah dan disiplin persenjataan—akan berdiri sebagai pengawal. Dan ada seorang pahlawan tunggal—perkasa laksana Indra bermata seribu—yang menghancurkan keangkuhan Daitya dan Dānava.”

Verse 25

सो हं श्वस्तत्‌ करिष्यामि यथा कुन्तीसुतो<र्जुन:

Sañjaya berkata: “Sesungguhnya, esok aku akan bertindak sebagaimana Arjuna, putera Kuntī, akan bertindak.”

Verse 26

न हि दारा न मित्राणि ज्ञातयो न च बान्धवा:

Sañjaya berkata: “Dalam cemas ini, bukan isteri, bukan sahabat—bukan kaum kerabat, dan bukan pula sanak saudara terdekat—yang dapat menjadi tempat berlindung yang pasti.”

Verse 27

अनर्जुनमिमं लोकं मुहूर्तमपि दारुक

Sañjaya berkata: “Wahai Dāruka, walau sesaat pun dunia ini seakan-akan kehilangan Arjuna.”

Verse 28

अहं विजित्य तान्‌ सर्वान्‌ सहसा सहयद्विपान्‌

Sañjaya berkata: “Setelah dengan pantas menewaskan mereka semua—bersama gajah-gajah perang mereka—aku…”

Verse 29

श्वो निरीक्षन्तु मे वीर्य त्रयो लोका महाहवे

Sañjaya berkata: “Biarlah tiga alam menyaksikan kegagahanku esok hari dalam pertempuran agung!”

Verse 30

श्वो नरेन्द्रसहस्राणि राजपुत्रशतानि च

Sañjaya berkata: “Esok, ribuan raja dan ratusan putera raja juga…”

Verse 31

श्वेस्तां चक्रप्रमथितां द्रक्ष्य्से नूपवाहिनीम्‌

Sañjaya berkata: “Engkau akan melihat divisi tentera yang putih bersinar itu, dihancurkan dan dikacaukan oleh roda kereta perang—suatu pasukan yang ditundukkan hingga tidak berdaya oleh momentum pertempuran yang tidak mengenal henti.”

Verse 32

श्र: सदेवा: सगन्धर्वा: पिशाचोरगराक्षसा:

Sañjaya berkata: “Bahkan bala tentera dewa—bersama para Gandharva, serta Piśāca, ular-ular (Nāga), dan Rākṣasa—turut terlibat/terkesan.”

Verse 33

यस्तं द्वेष्टि स मां द्वेष्टि यस्तं चानु स मामनु

Sañjaya berkata: “Sesiapa yang membenci dia, membenci aku; dan sesiapa yang mengikut dia, mengikut aku juga.”

Verse 34

यथा त्वं मे प्रभातायामस्यां निशि रथोत्तमम्‌

Sañjaya berkata: “Seperti yang tuanku ceritakan kepadaku, pada malam ini juga—yang kini telah sampai ke fajar—tentang kereta perang yang unggul itu…”

Verse 35

कल्पयित्वा यथाशास्त्रमादाय व्रज संयत: । “कल प्रातःकाल तुम शास्त्रविधिके अनुसार मेरे उत्तम रथको सुसज्जित करके सावधानीके साथ लेकर युद्धस्थलमें चलना ।।

Sañjaya berkata: “Setelah mengatur segala-galanya menurut ketetapan kitab-kitab ilmu perang, bawalah kereta itu dan berangkatlah dengan terkawal serta berhati-hati. Letakkan di atasnya gada Kaumodakī yang bersifat ilahi, lembing, cakra, busur, anak panah, dan segala kelengkapan yang perlu; dan sediakan juga ruang di bahagian belakang untuk panji yang beremblem Vainateya (Garuḍa), agar kereta sang pahlawan bersinar di medan laga.”

Verse 36

आरोप्य वै रथे सूत सर्वोपकरणानि च । स्थानं च कल्पयित्वाथ रथोपस्थे ध्वजस्य मे

Sañjaya berkata: “Setelah menyuruh sais meletakkan di atas kereta segala kelengkapan yang perlu, lalu mengatur tempat yang wajar untukku di pelantar kereta dekat panji, …”

Verse 37

छत्र॑ जाम्बूनदैजलैरकींज्वलनसप्रभै:

Sañjaya berkata: “Wahai Dāruka, pasangkan payung kebesaran dan jaring emas Jāmbūnada yang bersifat ilahi, menyala laksana api dan matahari. Pasangkan empat kuda terbaikku—Balāhaka, Meghapuṣpa, Śaibya, dan Sugrīva—dan engkau juga, dengan memakai zirah, berdirilah siap sedia.”

Verse 38

विश्वकर्मकृतर्दिव्यैरश्वानपि विभूषितान्‌ बलाहकं मेघपुष्पं शैब्यं सुग्रीवमेव च

Sañjaya berkata: “Dia bahkan memiliki kuda-kuda ilahi, buatan Viśvakarman, yang dihias dan dipasangkan pada kereta: Balāhaka, Meghapuṣpa, Śaibya, dan juga Sugrīva.”

Verse 39

पाञ्चजन्यस्य निर्घोषमार्षभेणैव पूरितम्‌

Sañjaya berkata: “Dentuman sangkakala Pāñcajanya memenuhi angkasa, seolah-olah deruman seekor lembu jantan yang gagah.”

Verse 40

एकाह्वाहममर्ष च सर्वदु:खानि चैव ह

Sañjaya berkata: “Aku menahan seluruh provokasi dan amarah sepanjang hari, dan sesungguhnya segala dukacita juga.”

Verse 41

सर्वोपायैर्यतिष्यामि यथा बीभत्सुराहवे

Sañjaya berkata: “Aku akan berusaha dengan segala upaya, agar Bībhatsu (Arjuna) diperlakukan di medan perang sebagaimana yang dimaksudkan.”

Verse 42

पश्यतां धार्तराष्ट्राणां हनिष्यति जयद्रथम्‌ । “सभी उपायोंसे ऐसा प्रयत्न करूँगा, जिससे अर्जुन युद्धमें धृतराष्ट्रपुत्रोंक देखते-देखते जयद्रथको मार डालें ।।

Sañjaya berkata: “Di hadapan mata putera-putera Dhritarashtra, dia akan membunuh Jayadratha. Dan sesiapa jua pahlawan yang Arjuna (Bībhatsu) berusaha untuk menewaskannya, wahai sais, aku percaya bahawa di situlah kemenangan baginya pasti terjamin.”

Verse 43

दारुक उवाच जय एव ध्रुवस्तस्य कुत एव पराजय: । यस्य त्वं पुरुषव्याप्र सारथ्यमुपजग्मिवान्‌,दारुक बोला--पुरुषसिंह! आप जिनके सारथि बने हुए हैं, उनकी विजय तो निश्चित है ही। उनकी पराजय कैसे हो सकती है?

Dāruka berkata: “Kemenangan baginya sudah pasti; bagaimana mungkin kekalahan terjadi? Wahai harimau di antara manusia—bagi siapa engkau telah mengambil peranan sebagai sais kereta, kejayaannya telah terjamin.”

Verse 44

एवं चैतत्‌ करिष्यामि यथा मामनुशाससि । सुप्रभातामिमां रात्रिं जयाय विजयस्य हि,अर्जुनकी विजयके लिये कल सबेरे जो कुछ करनेकी आप मुझे आज्ञा देते हैं, उसे उसी रूपमें मैं अवश्य पूर्ण करूँगा

Dāruka berkata: “Aku akan melakukannya tepat seperti yang engkau perintahkan. Semoga malam ini berlalu menuju fajar yang diberkati—demi kemenangan, sungguh, demi kejayaan Arjuna.”

Verse 66

दारुकानुगत: श्रीमान्‌ विवेश शिबिरं स्वकम्‌ | “कुन्तीकुमार! तुम्हारा कल्याण हो। अब शयन करो। मैं तुम्हारे कल्याण-साधनके लिये ही जा रहा हूँ" ऐसा कहकर वहाँ अस्त्र-शस्त्र लिये हुए मनुष्योंको द्वारपाल एवं रक्षक नियुक्त करके भगवान्‌ श्रीकृष्ण दारुकके साथ अपने शिविरमें चले गये

Sañjaya berkata: Diiringi Dāruka, Tuhan yang mulia itu memasuki kemahnya sendiri. Kepada putera Kuntī baginda bersabda, “Semoga sejahtera atasmu. Kini berbaringlah dan berehat; aku pergi hanya untuk mengusahakan yang bermanfaat bagimu.” Setelah berkata demikian, baginda menempatkan orang-orang bersenjata sebagai penjaga pintu dan pengawal; lalu Bhagavān Śrī Kṛṣṇa, bersama Dāruka, pergi ke kemah baginda sendiri.

Verse 78

इस प्रकार श्रीमह्ाभारत द्रोणपर्वके अन्तर्गत प्रतिज्ञापर्वमें सुभद्रा-विलापविषयक अठहत्तरवाँ अध्याय पूरा हुआ

Demikianlah berakhir bab ketujuh puluh lapan dalam Pratijñā-parvan, di bawah Droṇa-parvan Śrī Mahābhārata, yang mengisahkan ratapan Subhadrā.

Verse 79

इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि प्रतिज्ञापर्वणि कृष्णदारुकसम्भाषणे एकोनाशीतितमो<ध्याय:

Demikianlah, dalam Śrī Mahābhārata, di dalam Droṇa-parvan—khususnya Pratijñā-parvan—berakhirlah bab kelapan puluh sembilan, yang mengisahkan perbualan antara Kṛṣṇa dan Dāruka.

Verse 183

फलेन तस्य सर्वस्य सव्यसाची जयत्वरीन्‌ । पाण्डुनन्दन युधिष्ठिरने अर्जुनपर ही सारा विजयका भार रख दिया। यदि हमलोगोंका किया हुआ कुछ भी सत्कर्म शेष हो

Dengan buah segala kebajikan itu, semoga Savyasācī Arjuna menewaskan dan menundukkan para musuh. Yudhiṣṭhira, putera Pāṇḍu, telah meletakkan seluruh beban kemenangan di atas Arjuna. Jika masih berbaki sedikit pun amal baik yang pernah kami lakukan, jika kami pernah bersedekah dan melaksanakan homa (korban api), maka dengan hasil segala perbuatan suci itu, semoga Savyasācī Arjuna memperoleh kemenangan atas musuh-musuhnya.

Verse 193

कृच्छेण महता राजन्‌ रजनी व्यत्यवर्तत । राजन! प्रभो! इस प्रकार बातें करते और अर्जुनकी विजय चाहते हुए उन सभी सैनिकोंकी वह रात्रि महान्‌ कष्टसे बीती थी

Sañjaya berkata: Wahai Raja, malam itu berlalu dengan kesukaran yang besar. Para pahlawan berbicara sesama mereka sambil merindukan kemenangan Arjuna—menanggung tekanan dan ketidakpastian yang dibawa perang, bahkan pada saat yang sepatutnya untuk beristirahat.

Verse 203

स्मृत्वा प्रतिज्ञां पार्थस्य दारुक॑ प्रत्यभाषत । भगवान्‌ श्रीकृष्ण उस रात्रिके मध्यकालमें जाग उठे और अर्जुनकी प्रतिज्ञाको स्मरण करके दारुकसे बोले--

Sañjaya berkata: Pada pertengahan malam itu, Bhagavān Śrī Kṛṣṇa terjaga. Mengingati ikrar Arjuna, baginda bertitah kepada Dāruka—menandakan bahawa janji seorang kesatria, sekali dilafazkan, mesti dipelihara dengan kewaspadaan, walau dalam letih dan bahaya.

Verse 216

जयद्रथं वधिष्यामि श्वोभूत इति दारुक । “दारुक! अपने पुत्र अभिमन्युके मारे जानेसे शोकार्त होकर अर्जुनने यह प्रतिज्ञा कर ली है कि मैं कल जयद्रथका वध कर डालूँगा'

Sañjaya berkata: “Wahai Dāruka, ‘Esok, apabila fajar menyingsing, aku akan membunuh Jayadratha.’” Demikianlah Arjuna, dilanda dukacita atas kematian puteranya Abhimanyu, telah mengikrarkan sumpah itu.

Verse 243

सो<पि त॑ नोत्सहेताजौ हन्तुं द्रोणेन रक्षितम्‌ “त्रिलोकीके एकमात्र वीर हैं सहसखनेत्रधारी इन्द्र

Sañjaya berkata: Bahkan dia pun tidak akan mampu, di medan perang, membunuh orang yang dilindungi oleh Droṇa. Dalam tiga alam, Indra sahaja termasyhur sebagai wira tiada bandingan—tuan bermata seribu yang menghancurkan keangkuhan Daitya dan Dānava; namun Indra pun tidak dapat membunuh Jayadratha dalam perang selagi Droṇācārya berdiri sebagai pelindungnya.

Verse 253

अप्राप्ते5स्तं दिनकरे हनिष्यति जयद्रथम्‌ । “अतः मैं कल वह उद्योग करूँगा, जिससे कुन्तीपुत्र अर्जुन सूर्यदेवके अस्त होनेसे पहले जयद्रथको मार डालेंगे

Sañjaya berkata: “Sebelum matahari terbenam, dia akan membunuh Jayadratha.” Kata-kata itu menegaskan betapa mendesaknya sumpah Arjuna di medan perang: baki waktu pada hari itu menjadi sempadan moral dan strategik, tempat tekad, tanggungjawab terhadap sahabat seperjuangan, dan akibat kegagalan bertemu menjadi satu.

Verse 266

कश्चिदन्य: प्रियतर: कुन्तीपुत्रान्ममार्जुनात्‌ | “मुझे स्त्री, मित्र, कुटुम्बीजन, भाई-बन्धु तथा दूसरा कोई भी कुन्तीपुत्र अर्जुनसे अधिक प्रिय नहीं है

Sañjaya berkata: “Adakah sesiapa lagi antara putera-putera Kuntī yang lebih aku kasihi daripada Arjuna?” Baris ini menegaskan hierarki kasih dan kesetiaan peribadi: sekalipun di tengah tekanan moral peperangan, Arjuna tetap yang paling dikasihi, mengatasi ikatan dan keterikatan yang lain.

Verse 276

उदीक्षितुं न शक्तो5हं भविता न च तत्‌ तथा । “दारुक! मैं अर्जुनसे रहित इस संसारको दो घड़ी भी नहीं देख सकता। ऐसा हो ही नहीं सकता (कि मेरे रहते अर्जुनका कोई अनिष्ट हो)

Sañjaya berkata: “Aku tidak mampu menanggung untuk menyaksikan hal ini; dan tidak mungkin benar—bahawa sebarang malapetaka menimpa Arjuna selagi aku masih hidup.” Ucapan itu meluahkan kesetiaan pelindung yang amat kuat serta penolakan moral untuk menerima kemungkinan mudarat menimpa pahlawan yang benar di tengah kekacauan perang.

Verse 283

अर्जुनार्थे हनिष्पामि सकर्णान्‌ ससुयोधनान्‌ । “मैं अर्जुनके लिये हाथी, घोड़े, कर्ण और दुर्योधनसहित उन समस्त शत्रुओंको जीतकर सहसा उनका संहार कर डालूँगा

Sañjaya berkata: “Demi Arjuna, aku akan segera menumpaskan dan membinasakan semua musuh itu—termasuk Karṇa dan Suyodhana.” Baris ini menyatakan sumpah keganasan yang tegas, dibingkaikan sebagai kesetiaan kepada Arjuna, memperlihatkan bagaimana pengabdian peribadi dan kewajipan di medan perang dapat menguatkan tekad untuk melenyapkan lawan.

Verse 296

धनंजयार्थे समरे पराक्रान्तस्य दारुक । “दारुक! कलके महासमरमें तीनों लोक धनंजयके लिये युद्धमें पराक्रम प्रकट करते हुए मेरे बल और प्रभावको देखें

Sañjaya berkata: “Wahai Dāruka! Dalam pertempuran besar yang menggerunkan esok, saksikan kekuatan dan keagunganku ketika aku memperlihatkan keberanian, bertempur demi Dhanañjaya (Arjuna)—seolah-olah tiga alam sendiri dihimpunkan untuknya.”

Verse 303

साश्रृद्धिपरथान्याजौ विद्रविष्यामि दारुक । “दारुक! कल युद्धमें मैं सहस्नों राजाओं तथा सैकड़ों राजकुमारोंको उनके घोड़े, हाथी एवं रथोंसहित मार भगाऊँगा

Sañjaya berkata: “Wahai Dāruka, pada hari ini di medan perang aku akan memukul mereka hingga kucar-kacir—raja-raja beribu-ribu dan putera-putera raja beratus-ratus—bersama kuda, gajah, dan kereta perang mereka.”

Verse 313

मया क्ुद्धेन समरे पाण्डवार्थे निपातिताम्‌ । “तुम कल देखोगे कि मैंने समरांगणमें कुपित होकर पाण्डुपुत्र अर्जुनके लिये सारी राजसेनाको चक्रसे चूर-चूर करके धरतीपर मार गिराया है

Sañjaya berkata: “Dalam pertempuran, aku—dalam amarah—telah menumbangkan bala tentera itu demi pihak Pāṇḍava.”

Verse 323

ज्ञास्यन्ति लोका: सर्वे मां सुहृंदे सव्यसाचिन: । “कल देवता, गन्धर्व, पिशाच, नाग तथा राक्षस आदि समस्त लोक यह अच्छी तरह जान लेंगे कि मैं सव्यसाची अर्जुनका हितैषी मित्र हूँ

Sañjaya berkata: “Segala makhluk di seluruh alam akan mengetahui aku sebagai sahabat yang menghendaki kebaikan bagi Savyasācin (Arjuna).”

Verse 333

इति संकल्प्यतां बुद्धया शरीरार्द्ध ममार्जुन: । “जो अर्जुनसे द्वेष करता है

Sañjaya berkata: “Tetapkanlah dengan teguh melalui pengertianmu sendiri: Arjuna ialah separuh daripada tubuhku. Sesiapa yang membenci Arjuna, membenci aku; dan sesiapa yang mengikuti Arjuna, mengikuti aku. Putuskanlah dengan jelas dalam fikiranmu—Arjuna ialah separuh diriku.”

Verse 363

वैनतेयस्य वीरस्यथ समरे रथशोभिन: । 'सूत! कौमोदकी गदा

Sañjaya berkata: “Wahai sais kereta, letakkan di atas kereta perang gada Kaumodakī, lembing sakti, cakra, busur, anak panah, serta segala kelengkapan yang diperlukan; dan di bahagian belakang kereta sediakan juga ruang untuk panji bertanda Garuḍa—lambang putera Vinatā—agar sang pahlawan tampak gemilang di medan perang.”

Verse 383

युक्तान्‌ वाजिवरान्‌ यत्त: कवची तिष्ठ दारुक । “दारुक! साथ ही उसमें छत्र लगाकर अग्नि और सूर्यके समान प्रकाशित होनेवाले तथा विश्वकर्माके बनाये हुए दिव्य सुवर्णमय जालोंसे विभूषित मेरे चारों श्रेष्ठ घोड़ों--बलाहक

Sañjaya berkata: “Wahai Dāruka, pasangkan segera kuda-kuda unggul itu, dan berdirilah siap sedia dengan mengenakan zirahmu.” Perintah ini menzahirkan kesiapsiagaan yang berdisiplin di tengah perang—tindakan pantas, perlindungan nyawa melalui kelengkapan yang wajar, serta kesungguhan etika untuk memasuki medan tempur dengan waspada, bukan dengan gopoh yang membuta.

Verse 393

श्रुत्वा च भैरवं नादमुपेयास्त्वं जवेन माम्‌ | “पाज्चजन्य शंखका ऋषभ स्वरसे बजाया हुआ शब्द और भयंकर कोलाहल सुनते ही तुम बड़े वेगसे मेरे पास पहुँच जाना

Sañjaya berkata: “Sebaik sahaja engkau mendengar deruman yang menggerunkan itu, datanglah kepadaku dengan sepantas-pantasnya.” Baris ini menekankan keperluan segera dan disiplin di tengah kekacauan perang, apabila tindak balas tepat pada waktunya dan isyarat yang jelas dapat memelihara tertib serta mengelakkan mudarat yang lebih besar.

Verse 406

भ्रातुः पैतृष्वसेयस्य व्यपनेष्यामि दारुक | “दारुक! मैं अपनी बुआजीके पुत्र भाई अर्जुनके सारे दुःख और अमर्षको एक ही दिनमें दूर कर दूँगा

Sañjaya berkata: “Wahai Dāruka, dalam satu hari aku akan melenyapkan dukacita dan bara amarah yang terpendam pada saudara sepupu sebelah bapa—Arjuna.”

Verse 2236

यथा जयद्रथं पार्थो न हन्यादिति संयुगे । “यह सब सुनकर दुर्योधन अपने मन्त्रियोंक साथ ऐसी मन्त्रणा करेगा” जिससे अर्जुन समरभूमिमें जयद्रथको मार न सकें

Sañjaya berkata: “Agar Pārtha (Arjuna) tidak dapat membunuh Jayadratha dalam pertempuran.” Mendengar semuanya itu, Duryodhana bersama para menterinya akan merangka musyawarah dan helah sedemikian rupa untuk menghalang Arjuna daripada membunuh Jayadratha di medan perang—suatu contoh strategi digunakan untuk menyekat pelaksanaan sumpah dan melindungi sekutu, tanpa menghiraukan keadilan pihak mana yang benar.