Adhyaya 30

Verse 1

(दाक्षिणात्य अधिक पाठका १ श्लोक मिलाकर कुल ५२ “लोक हैं।) अपन क्रात छा अर: अर्जुनके द्वारा भगदत्तका वध त्रिशो&्थ्याय: अर्जुनके द्वारा वृषबक और अचलका वध

Sañjaya berkata: Wahai Raja, setelah Pārtha (Arjuna) membunuh Bhagadatta, penguasa Prāgjyotiṣa yang perkasa—sahabat yang sentiasa dikasihi Indra—dia berpusing ke kanan dan meneruskan geraknya di medan perang.

Verse 2

ततो गान्धारराजस्य सुतौ परपुरंजयौ । अर्देतामर्जुनं संख्ये भ्रातरौ वृषकाचलौ

Sañjaya berkata: Kemudian dua putera raja Gāndhāra—dua bersaudara Vṛṣa dan Acala, masyhur sebagai penakluk kubu musuh—mendekati Arjuna di medan tempur dan mula menekan serta mengganggunya dalam pertempuran.

Verse 3

तौ समेत्यार्जुनं वीरौ पुर: पश्चाच्च धन्विनौ । अविध्येतां महावेगैर्निशितैराशुगैर्भुशम्‌

Sañjaya berkata: Kedua-dua pahlawan pemanah itu menghampiri Arjuna, menyerang dari hadapan dan dari belakang; dengan anak panah tajam, pantas, dan dipacu dengan daya yang besar, mereka memanahnya bertubi-tubi hingga dia cedera parah.

Verse 4

वृषकस्य हयान्‌ सूतं धनुश्छत्र॑ रथं ध्वजम्‌ । तिलशो व्यधमत्‌ पार्थ: सौबलस्य शितै: शरै:

Sañjaya berkata: Maka Pārtha (Arjuna), dengan anak panah setajam mata pisau, memotong berkeping-keping—sedikit demi sedikit—kuda-kuda, sais, kereta perang, busur, payung kebesaran, dan panji Vṛṣaka, putera Saubala.

Verse 5

ततोडर्जुन: शख्रातैर्नानाप्रहरणैरपि । गान्धारानाकुलांश्वक्रे सौबलप्रमुखान्‌ पुन:,तत्पश्चात्‌ अर्जुनने अपने बाणसमूहों तथा नाना प्रकारके आयुधोंद्वारा सुबलपुत्र आदि समस्त गान्धारोंको पुन: व्याकुल कर दिया

Sañjaya berkata: Kemudian Arjuna, dengan hujan anak panah serta pelbagai jenis senjata, sekali lagi mengacaukan barisan orang Gandhāra—dipimpin oleh putera Subala.

Verse 6

ततः पञ्चशतान्‌ वीरान्‌ गान्धारानुद्यतायुधान्‌ | प्राहिणोन्मृत्युलोकाय क्रुद्धो बाणैर्धनं॑जय:

Sañjaya berkata: Lalu Dhanaṃjaya (Arjuna), menyala oleh amarah, menewaskan dengan anak panahnya lima ratus pahlawan Gandhāra yang telah mengangkat senjata, dan menghantar mereka ke alam Maut.

Verse 7

हताश्वात तु रथात्‌ तूर्णमवतीर्य महाभुज: । आरुरोह रथं भ्रातुरन्यच्च धनुराददे ७ ।। महाबाहु वृषक उस अश्वहीन रथसे शीघ्र उतरकर अपने भाई अचलके रथपर जा चढ़ा। फिर उसने अपने हाथमें दूसरा धनुष ले लिया

Sañjaya berkata: Apabila keretanya kehilangan kuda, pahlawan berlengan perkasa itu segera turun, menaiki kereta saudaranya, lalu mengambil sebuah busur yang lain untuk meneruskan pertempuran.

Verse 8

तावेकरथमारूढौ भ्रातरौ वृषकाचलौ । शरवर्षेण बीभत्सुमविध्येतां मुहुर्मुहु:,इस प्रकार एक रथपर बैठे हुए वे दोनों भाई वृषक और अचल बारंबार बाणोंकी वर्षासे अर्जुनको घायल करने लगे

Sañjaya berkata: Demikianlah dua bersaudara, Vṛṣa dan Acala, yang menaiki sebuah kereta yang sama, berulang kali melukai Arjuna (Bībhatsu) dengan hujan anak panah.

Verse 9

श्यालौ तव महात्मानौ राजानौ वृषकाचलौ | भृशं विजषघ्नतुः पार्थमिन्द्रं वृत्रबलाविव

Sañjaya berkata: “Wahai raja agung, dua iparmu—para putera raja yang berhati luhur, Vṛṣaka dan Acala—menyerang Pārtha (Arjuna) dengan hentaman yang ganas, melukakannya dengan parah, sebagaimana Vṛtra dan Bala pernah menekan Indra dalam pertempuran.”

Verse 10

लब्धलक्ष्यौ तु गान्धारावहतां पाण्डवं पुन: । निदाघवार्षिकौ मासौ लोकं घर्माशुभिर्यथा

Sañjaya berkata: Dua putera Gandhāra itu, setelah mengenai sasaran, memukul putera Pāṇḍu berulang-ulang—seperti dua bulan musim panas dan musim hujan yang dengan bahang menekan dan keadaan yang keras membuat seluruh dunia menderita.

Verse 11

तौ रथस्थौ नरव्यात्रौ सजानौ वृषकाचलौ । संश्लिष्टाड्ौ स्थितो राजन्‌ जघानैकेषुणा<र्जुन:

Sañjaya berkata: Wahai Raja, dua wira putera raja, Vṛṣaka dan Acala, berdiri di atas kereta perang, rapat bersisian. Dalam keadaan itu juga, Arjuna menumbangkan mereka berdua dengan sebatang anak panah sahaja.

Verse 12

तौ रथात्‌ सिंहसंकाशौ लोहिताक्षौ महाभुजौ । राजन्‌ सम्पेततुर्वीरी सोदर्यावेकलक्षणौ

Sañjaya berkata: Wahai Raja, dua wira bersaudara itu—serupa rupa parasnya—gagah seperti singa, bermata merah, dan berlengan besar, jatuh serentak dari kereta ke bumi.

Verse 13

तयोर्भूमिं गतौ देहौ रथाद्‌ बन्धुजनप्रियौ । यशो दश दिश: पुण्यं गमयित्वा व्यवस्थितौ

Sañjaya berkata: Jasad kedua-duanya, yang dikasihi kaum kerabat, jatuh dari kereta ke bumi. Setelah menyebarkan kemasyhuran suci ke sepuluh penjuru, kini mereka terbaring kaku.

Verse 14

उन दोनों भाइयोंके शरीर उनके बन्धुजनोंके लिये अत्यन्त प्रिय थे। वे अपने पवित्र यशको दसों दिशाओंमें फैलाकर रथसे भूतलपर गिरे और वहीं स्थिर हो गये ।।

Sañjaya berkata: Melihat dua bapa saudara sebelah ibu tuanku—para pahlawan yang tidak pernah membelakangi medan perang—terbunuh dalam pertempuran, maka semua putera tuanku, wahai tuan rakyat dan pemerintah manusia, pun menangis tersedu-sedu, air mata bercucuran deras.

Verse 15

निहतौ भ्रातरौ दृष्टवा मायाशतविशारद: । कृष्णौ सम्मोहयन्‌ मायां विदधे शकुनिस्तत:

Sañjaya berkata: Melihat dua saudaranya terbunuh, Śakuni—yang mahir menggunakan ratusan helah tipu daya—lalu melancarkan suatu ilusi untuk mengelirukan Kṛṣṇa dan Arjuna.

Verse 16

लगुडायोगुडाश्मान: शतघ्न्यश्न॒ सशक्तय: । गदापरिघनिस्त्रिंशशूलमुद्गरपट्टिशा:

Sañjaya berkata: Kemudian belantan, bebola besi dan batu; peluru berat (śataghnī) dan lembing (śakti), serta cokmar, palang besi, pedang, trisula, tukul dan kapak perang—senjata dalam pelbagai rupa—mula menghujani Arjuna dari segala arah.

Verse 17

सकम्पनर्टिनखरा मुसलानि परश्चधा: । क्षुरा: क्षुरप्रनालीका वत्सदन्तास्थिसन्धय:

Sañjaya berkata: Senjata “kampana” yang menggetarkan, lembing dan peluru seperti kuku, alu berat dan kapak perang; pisau tajam, anak panah bermata pisau cukur, peluru berbentuk tiub, serta senjata yang dibentuk seperti gigi anak lembu dan tulang beruas—segala macam senjata—meluru dari setiap arah lalu menghentam Arjuna.

Verse 18

चक्राणि विशिखा: प्रासा विविधान्यायुधानि च । प्रपेतु: शतशो दिवग्भ्य: प्रदिग्भ्यश्चार्जुनं प्रति

Sañjaya berkata: Cakra, peluru berduri, lembing, dan pelbagai jenis senjata lain meluru turun beratus-ratus dari setiap arah dan penjuru antara, semuanya tertumpu kepada Arjuna.

Verse 19

खरोष्टमहिषा: सिंहा व्याप्रा: सूमरचित्रका: । ऋक्षा: शालावृका गृध्रा: कपयश्न सरीसूपा:

Sañjaya berkata: Keldai dan kerbau, singa dan harimau, serta binatang buas yang beraneka dan bertompok-tompok; beruang, serigala-jakal, burung hering, monyet, dan segala yang melata—semuanya ini, bersama banyak lagi makhluk rakus yang kelaparan, menyala oleh amarah, meluru untuk menyerang Arjuna. Pemandangan itu menegaskan bahawa dalam kegilaan perang, bahkan citra alam pun menjadi pemangsa, memantulkan kegelapan moral dan kekacauan yang dilepaskan oleh keganasan.

Verse 20

विविधानि च रक्षांसि क्षुधितान्यर्जुनं प्रति । संक्रुद्धान्यभ्यधावन्त विविधानि वयांसि च

Sañjaya berkata: Banyak jenis rākṣasa yang rakus, didorong lapar dan amarah, meluru ke arah Arjuna; dan banyak jenis burung juga menyerbu ke atasnya. Pemandangan itu menegaskan suasana perang yang suram, berbaur adharma—tatkala keganasan dan naluri pemangsa berkumpul mengelilingi pahlawan terunggul, menguji keteguhan di tengah ngeri dan kekeliruan.

Verse 21

ततो दिव्यास्त्रविच्छूर: कुन्तीपुत्रो धनंजय: । विसृजन्निषुजालानि सहसा तान्यताडयत्‌,तदनन्तर दिव्यास्त्रोंके ज्ञाता शूरवीर कुन्तीपुत्र धनंजय सहसा बाणसमूहोंकी वर्षा करते हुए उन सबको मारने लगे

Sañjaya berkata: Lalu Dhanañjaya (Arjuna), putera Kuntī—cemerlang dalam penggunaan senjata-senjata samawi (divyāstra)—tiba-tiba melepaskan jalinan anak panah yang rapat dan menumpaskan musuh-musuh itu. Pemandangan ini menonjolkan kecekapan menggerunkan peperangan yang diperkasa kuasa ilahi, apabila kemahiran dan keteguhan mampu segera menentukan hidup dan mati di medan laga.

Verse 22

ते हन्यमाना: शूरेण प्रवरै: सायकैर्दूढै: । विरुवन्तो महारावान्‌ विनेशु: सर्वतो हता:

Sañjaya berkata: Dihentam oleh anak panah sang wira yang teguh dan unggul, binatang-binatang ganas itu—tercedera dari segenap arah—meraung dengan pekikan menggerunkan lalu binasa di situ. Pemandangan ini menegaskan bahawa dalam amukan perang, bahkan nyawa yang paling buas pun cepat dipadamkan apabila berhadapan dengan kekuatan tempur yang lebih tinggi.

Verse 23

ततस्तम: प्रादुरभूदर्जुनस्य रथं प्रति । तस्माच्च तमसो वाच: क्रूरा: पार्थम भर्त्सयन्‌

Sañjaya berkata: Kemudian kegelapan tiba-tiba menjelma di sekitar rata Arjuna. Dari dalam kelam itu timbul suara-suara yang kasar dan kejam, menyerang serta memarahi Pārtha (Arjuna), seolah-olah hendak menggoncang keteguhannya dan mengaburkan pertimbangannya di tengah tekanan moral peperangan.

Verse 24

तत्‌ तमो भैरवं घोरं भयकर्त महाहवे । उत्तमास्त्रेण महता ज्यौतिषेणार्जुनोडवधीत्‌,उस महासमरमें प्रकट हुए उस भयदायक घोर एवं भयानक अंधकारको अर्जुनने अपने विशाल उत्तम ज्योतिर्मय अस्त्रद्वारा नष्ट कर दिया

Sañjaya berkata: Dalam pertempuran besar itu, kegelapan yang dahsyat, menggerunkan dan menakutkan telah muncul, menimbulkan gentar pada semua. Arjuna menghalau serta memusnahkan kelam itu dengan senjata tertinggi yang perkasa, bersinar terang—mengembalikan kejernihan dan keberanian di tengah kekacauan perang.

Verse 25

हते तस्मिज्जलौघास्तु प्रादुरासन्‌ भयानका: । अम्भसस्तस्य नाशार्थमादित्यास्त्रमथार्जुन:

Sañjaya berkata: Setelah dia ditewaskan, tiba-tiba muncul limpahan air yang menggerunkan. Maka Arjuna, untuk memusnahkan jisim air itu, menggunakan senjata Āditya. Peristiwa ini menegaskan bahawa dalam kekacauan perang, tindak balas mesti dipandu pertimbangan—kuasa digunakan bukan untuk berlebih-lebihan, tetapi untuk menetralkan bahaya yang mendesak.

Verse 26

एवं बहुविधा माया: सौबलस्य कृता: कृता:

Sañjaya berkata: Demikianlah Saubala (Śakuni) berulang kali menggunakan pelbagai jenis māyā—helah tipu daya, ilusi dan muslihat untuk mengelirukan—menunjukkan bahawa kelicikan, bukan kebenaran, sedang digunakan untuk mengarah peristiwa di tengah gelora perang.

Verse 27

तदा हतासु मायासु त्रस्तो$र्जुनशराहत:

Sañjaya berkata: Apabila segala helah māyā itu telah dimusnahkan, dia—yang terkena panah Arjuna—menjadi ketakutan. Rangkap ini menegaskan bahawa dalam panasnya perang, sandaran pada ilusi dan tipu daya akan runtuh di hadapan kemahiran yang teguh serta tekad yang benar; si penyerang akan tergoncang apabila berdepan kuasa yang langsung dan berkesan.

Verse 28

ततोरर्जुनो<स्त्रविच्छैघर्यं दर्शयन्नात्मनो5रिषु

Kemudian Arjuna, sambil memperlihatkan keberanian yang teguh dan penguasaan dalam penggunaan senjata peluru, menampakkannya terhadap musuh-musuhnya—menjadikan keperkasaannya nyata di tengah medan tempur.

Verse 29

सा हन्यमाना पार्थेन तव पुत्रस्य वाहिनी

Sañjaya berkata: Tatkala Pārtha (Arjuna) menumpaskannya, bala tentera putera tuanku sedang dikerat-kerat hingga hancur—barisan mereka runtuh di bawah serangannya, suatu peringatan yang nyata bahawa keyakinan zalim pada kekuasaan akan goyah apabila berhadapan dengan keberanian berdisiplin demi tujuan yang adil.

Verse 30

द्रोणमेवान्वपद्यन्त केचित्‌ तत्र नरर्षभा:,इति श्रीमहा भारते द्रोणपर्वणि संशप्तकवधपर्वणि शकुनिपलायने त्रिंशोडध्याय: ।।

Sañjaya berkata: Di sana, sebahagian daripada para pahlawan unggul—laksana lembu jantan—berhimpun di belakang Droṇa sahaja, memilihnya sebagai tempat berlindung dan pemimpin di tengah kekacauan medan perang. Baris ini menegaskan bahawa apabila ketakutan dan kekeliruan merebak, para pejuang sering mencari keteguhan pada satu tokoh yang memerintah—di sini, Droṇa—menyingkap tarikan kesetiaan serta keperluan strategi akan pelindung yang menyatukan dalam perang.

Verse 31

नापश्याम ततत्त्वेनं सैन्ये वै रजसावृते

Sañjaya berkata: Dalam bala tentera itu, yang diselubungi debu pertempuran, kami tidak dapat melihatnya dengan jelas menurut keadaan dan kedudukannya yang sebenar. Kekacauan perang mengaburkan pengamatan yang tepat, menjadikan kepastian sukar dicapai di tengah hiruk-pikuk.

Verse 32

शड्खदुन्दुभिनिर्घोषं वादित्राणां च निः:स्वनम्‌

Sañjaya berkata: “Bergemalah bunyi sangkakala dan gendang kettledrum yang menggelegar, serta dentuman alat-alat perang yang lain.” Dalam suasana moral epik ini, gelombang bunyi perang yang membesar itu menandakan tekad bersama bala tentera memasuki pertarungan yang menentukan nasib—di mana keberanian dan dharma (tugas) diseru, walau harga keganasan membayangi semuanya.

Verse 33

ततः: पुनर्दक्षिणत: संग्रामश्चित्रयोधिनाम्‌

Sañjaya berkata: Kemudian sekali lagi, di sayap selatan, meletus pertempuran sengit antara para pahlawan yang beraneka dan mengagumkan keperkasaannya—menandakan bagaimana perjuangan terus beralih dari satu penjuru ke penjuru lain, menarik semua pihak semakin jauh ke dalam tuntutan perang yang tidak mengenal henti serta beban moralnya.

Verse 34

सुयुद्ध चार्जुनस्यासीदहं तु द्रोणमन्वियाम्‌ । तत्पश्चात्‌ पुनः दक्षिण दिशामें विचित्र युद्ध करनेवाले योद्धाओंका अर्जुनके साथ बड़ा भारी युद्ध होने लगा और मैं द्रोणाचार्यके पास चला गया ।।

Sañjaya berkata: Pertempuran Arjuna sungguh dahsyat; adapun aku, aku mengekori Droṇa. Sesudah itu, di penjuru selatan, para pahlawan yang mahir dalam ragam seni tempur yang menakjubkan bertempur hebat dan menggerunkan melawan Arjuna, sedangkan aku meneruskan langkah menuju Droṇācārya. Wahai kebanggaan keturunan Bharata, bala tentera Yudhiṣṭhira menyerang dari pelbagai arah dengan pukulan yang membawa maut; dan sebagaimana angin mengoyak awan di langit, demikianlah pada saat itu Arjuna memusnahkan pelbagai divisi angkatan putera-puteramu.

Verse 35

नानाविधान्यनीकानि पुत्राणां तव भारत । अर्जुनो व्यधमत्‌ काले दिवीवाभ्राणि मारुत:

Wahai Bharata, pelbagai formasi bala tentera putera-puteramu dihancurkan Arjuna pada saat itu, sebagaimana angin (Marut) mengoyak awan di langit.

Verse 36

त॑ वासवमिवायान्तं भूरिवर्ष शरौघधिणम्‌ | महेष्वासा नरव्यात्रा नोग्रं केचिदवारयन्‌

Sañjaya berkata: Melihat Arjuna mara bagaikan Vāsava (Indra)—pahlawan menggerunkan yang mencurahkan hujan anak panah bertubi-tubi—tiada seorang pun dalam kalangan pejuang Kaurava, walau sebesar mana kemahiran memanahnya dan setegar harimau di antara manusia, mampu menahan serbuan ganasnya.

Verse 37

ते हन्यमाना: पार्थन त्वदीया व्यथिता भृशम्‌ | स्वानेव बहवो जष्नुर्विद्रवन्तस्ततस्तत:

Sañjaya berkata: Ketika mereka dihentam oleh Pārtha (Arjuna), bala tentera tuanku tergoncang hebat. Dalam panik, ramai yang lari bertempiaran ke sana sini hingga membunuh juga orang sendiri—begitu parah kekacauan dan runtuhnya disiplin di tengah himpitan pertempuran.

Verse 38

तेडर्जुनेन शरा मुक्ता: कड्कपत्रास्तनुच्छिद: । शलभा इव सम्पेतु: संवृण्बाना दिशो दश

Sañjaya berkata: Anak-anak panah yang dilepaskan Arjuna—berbulu sayap burung hering dan cukup tajam untuk menembusi tubuh—jatuh berkerumun seperti belalang, merebak ke mana-mana hingga menyelubungi kesepuluh arah.

Verse 39

तुरगं रथिनं नागं पदातिमपि मारिष । विनिर्भिद्य क्षितिं जम्मुर्वल्मीकमिव पन्नगा:

Sañjaya berkata: “Wahai yang mulia, anak-anak panah itu—setelah menembusi kuda, pahlawan berkereta, gajah, bahkan askar pejalan kaki—terbenam ke dalam bumi, seperti ular menyusup masuk ke busut anai-anai.”

Verse 40

न च द्वितीयं व्यसृजत्‌ कुण्जराश्वनरेषु सः । पृथगेकशरारुग्णा निपेतुस्ते गतासव:

Sañjaya berkata: “Dia tidak melepaskan anak panah kedua terhadap gajah, kuda, atau manusia. Setiap seorang, terkena secara berasingan dan terluka oleh satu batang panah sahaja, rebah ke bumi tanpa nyawa.”

Verse 41

हतैर्मनुष्यर्द्धिरदेश्व सर्वतः शराभिसूष्टे श्न हयैनिपातितै: । तदा श्वगोमायुबलाभिनादितं विचित्रमायोधशिरो बभूव तत्‌

Sañjaya berkata: “Di segenap penjuru, timbunan manusia terbaring mati, ditumbangkan oleh hujan anak panah; gajah-gajah rebah di setiap sisi, dan banyak kuda telah ditewaskan. Ketika itu, bahagian terdepan medan perang tampak ganjil lagi menggerunkan—dipenuhi hiruk-pikuk kawanan anjing dan serigala hutan.”

Verse 42

पिता सुतं त्यजति सुहृद्वरं सुहृत्‌ तथैव पुत्र: पितरं शरातुर: । स्वरक्षणे कृतमतयस्तदा जना- स्त्यजन्ति वाहानपि पार्थपीडिता:

Sañjaya berkata: “Dalam kekacauan itu, seorang bapa meninggalkan anaknya, dan seorang sahabat meninggalkan sahabat terbaiknya; demikian juga seorang anak, tersiksa oleh sengatan anak panah, meninggalkan ayahnya. Disakiti dan dihimpit oleh panah Pārtha, orang ramai menumpukan fikiran hanya untuk menyelamatkan nyawa sendiri lalu melarikan diri, bahkan meninggalkan tunggangan dan kenderaan mereka.”

Verse 253

प्रायुद्धक्ताम्भस्ततस्तेन प्रायशो<स्त्रेण शोषितम्‌ | उस अंधकारका निवारण हो जानेपर बड़े भयंकर जलप्रवाह प्रकट होने लगे। तब अर्जुनने उस जलके निवारणके लिये आदित्यास्त्रका प्रयोग किया। उस अस्त्रने वहाँका सारा जल सोख लिया

Sañjaya berkata: “Kemudian, jisim air yang dilepaskan dalam pertempuran itu, sebahagian besarnya telah dikeringkan oleh senjata tersebut. Setelah kegelapan disingkirkan, aliran deras yang menggerunkan pun terserlah; untuk menahan banjir itu Arjuna menggunakan Ādityāstra, dan misil itu meneguk habis seluruh air di sana.”

Verse 263

जघानास्त्रबलेनाशु प्रहसन्नर्जुनस्तदा । इस प्रकार सुबलपुत्र शकुनिके द्वारा बारंबार प्रयुक्त हुई नाना प्रकारकी मायाओंको उस समय अर्जुनने अपने अस्त्रबलसे हँसते-हँसते शीघ्र ही नष्ट कर दिया

Sañjaya berkata: Ketika itu Arjuna, tersenyum seolah-olah memandang hina tipu daya, segera memusnahkan dengan kekuatan senjatanya pelbagai helah ilusi yang berulang kali digunakan oleh Śakuni, putera Subala.

Verse 273

अपायाज्जवनैरश्वै: शकुनि: प्राकृतो यथा । तब मायाओंका नाश हो जानेपर अर्जुनके बाणोंसे आहत एवं भयभीत होकर शकुनि अधम मनुष्योंकी भाँति तेज चलनेवाले घोड़ोंके द्वारा भाग खड़ा हुआ

Sañjaya berkata: Setelah segala helahnya dimusnahkan, Śakuni—dipanah oleh Arjuna dan dikuasai ketakutan—melarikan diri, dibawa oleh kuda-kuda yang pantas, seperti manusia hina dan biasa yang lari apabila tipu dayanya gagal.

Verse 283

अभ्यवर्षच्छरौघेण कौरवाणामनीकिनीम्‌ । तदनन्तर अस्त्रोंके ज्ञाता अर्जुन शत्रुओंको अपनी फुर्ती दिखाते हुए कौरव-सेनापर बाणसमूहोंकी वर्षा करने लगे

Sañjaya berkata: Arjuna menghujani bala tentera Kaurava dengan limpahan anak panah yang padat. Sejurus kemudian, sang mahir persenjataan itu memperlihatkan kepantasannya, terus melontarkan rentetan panah ke atas angkatan Kaurava.

Verse 296

द्ैधीभूता महाराज गड़्जेवासाद्य पर्वतम्‌ | महाराज! अर्जुनके द्वारा मारी जाती हुई आपके पुत्रकी विशाल सेना उसी प्रकार दो भागोंमें बट गयी

Sañjaya berkata: Wahai Raja, sebagaimana Sungai Gaṅgā apabila sampai ke sebuah gunung besar terbahagi menjadi dua aliran, demikianlah juga bala tentera besar puteramu—ketika ditewaskan oleh Arjuna—terpecah menjadi dua bahagian.

Verse 306

केचिद्‌ दुर्योधन राजन्नर्धमाना: किरीटिना । राजन! किरीटधारी अर्जुनसे पीड़ित हो आपकी सेनाके कितने ही नरश्रेष्ठ द्रोणाचार्यके पीछे जा छिपे और कितने ही सैनिक राजा दुर्योधनके पास भाग गये

Sañjaya berkata: “Wahai Raja Duryodhana, sebahagian pahlawanmu—separuh pengsan dan tertekan—diasak oleh Arjuna yang bermahkota. Dalam ketakutan dan kekalutan, ramai berlindung di belakang Droṇācārya, sementara yang lain melarikan diri kembali kepadamu.”

Verse 316

गाण्डीवस्य च निर्घोष: श्रुतो दक्षिणतो मया । महाराज! उस समय हमलोग उड़ती हुई धूलराशिसे व्याप्त हुई सेनामें कहीं अर्जुनको देख नहीं पाते थे। मुझे तो दक्षिण दिशाकी ओर केवल उनके धनुषकी टंकार सुनायी देती थी

Sañjaya berkata: “Dan aku mendengar dentuman dahsyat Gāṇḍīva dari arah selatan. Wahai raja agung! Pada saat itu, tatkala bala tentera diselubungi awan debu yang berterbangan, kami tidak dapat melihat Arjuna di mana-mana. Dari selatan, yang kudengar hanyalah petikan tajam busurnya.”

Verse 323

गाण्डीवस्य तु निर्घोषो व्यतिक्रम्यास्पृशद्‌ दिवम्‌ । शंख और दुन्दुभियोंकी ध्वनि, वाद्योंके शब्द तथा गाण्डीव धनुषके गम्भीर घोष आकाशको लाँघकर स्वर्गतक जा पहुँचे

Sañjaya berkata: “Deru menggelegar busur Gāṇḍīva melampaui segala batas, seolah-olah menyentuh langit. Bunyi sangkakala dan gendang dundubhi, suara alat-alat muzik, serta gema berat Gāṇḍīva melintasi angkasa hingga sampai ke alam kayangan.”