Adhyaya 28

Verse 1

अष्टाविशोश् ध्याय: संशप्तकोंका संहार करके अर्जुनका कौरव-सेनापर आक्रमण तथा भगदत्त और उनके हाथीका पराक्रम संजय उवाच यियासतस्तत: कृष्ण: पार्थस्याश्वान्‌ मनोजवान्‌ | सम्प्रैषीद्धेमसंछन्नान्‌ द्रोणानीकाय सत्वरन्‌

Sañjaya berkata: Wahai Raja, selepas itu Śrī Kṛṣṇa, melihat Arjuna (Pārtha) berhasrat mara ke hadapan, segera memacu kuda-kuda Pārtha—berhias emas dan sepantas fikiran—terus menuju susunan tempur Droṇa dengan tergesa-gesa.

Verse 2

त॑ प्रयान्तं कुरुश्रेष्ठ स्वान्‌ भ्रातृन्‌ द्रोणतापितान्‌ | सुशर्मा भ्रातृभि: सार्ध युद्धार्थी पृष्ठतोडन्वयात्‌

Ketika Arjuna—yang terunggul dalam kaum Kuru—sedang menuju kepada saudara-saudaranya yang ditekan oleh Droṇa, Suśarmā bersama saudara-saudaranya, dengan hasrat berperang, mencabar lalu menyerang dari belakang.

Verse 3

ततः श्वेतहयः कृष्णमब्रवीदजितं जय: । एष मां भ्रातृभि: सार्थ सुशर्मा55ह्वयतेडच्युत

Lalu Arjuna, pahlawan yang tidak terkalahkan dengan kereta ditarik kuda putih, berkata kepada Kṛṣṇa: “Wahai Acyuta, Suśarmā bersama saudara-saudaranya sekali lagi mencabar aku untuk berperang.”

Verse 4

दीर्यते चोत्तरेणैव तत्‌ सैन्यं मधुसूदन । द्वैधीभूतं मनो मेड्द्य कृतं संशप्तकैरिदम्‌,“उधर उत्तर दिशाकी ओर अपनी सेनाका नाश किया जा रहा है। मधुसूदन! इन संशप्तकोंने आज मेरे मनको दुविधामें डाल दिया है

“Wahai Madhusūdana, di sana bala tentera sedang dikoyak-rabak, terutama di bahagian utara. Hari ini para Saṃśaptaka telah meletakkan hatiku dalam dilema yang pedih.”

Verse 5

कि नु संशप्तकान्‌ हन्मि स्वान्‌ रक्षाम्यहितार्दितान्‌ । इति मे त्वं मतं वेत्सि तत्र कि सुकृतं भवेत्‌

“Patutkah aku membunuh para Saṃśaptaka, atau patutkah aku melindungi orang-orangku yang sedang ditekan musuh? Fikiranku terumbang-ambing antara dua tekad—engkau mengetahuinya. Katakanlah: apakah yang benar-benar baik dan bermanfaat bagiku sekarang?”

Verse 6

एवमुक्तस्तु दाशार्ह: स्यन्दनं प्रत्यवर्तयत्‌ । येन त्रिगर्ताधिपति: पाण्डवं समुपाह्दयत्‌

Sañjaya berkata: Setelah ditegur demikian, Dāśārha (Śrī Kṛṣṇa) memusingkan kereta perang kembali ke arah tempat raja Trigarta, Suśarmā, sedang mencabar Pāṇḍava untuk bertempur. Adegan ini menegaskan kewajipan seorang kesatria menyahut cabaran perang yang dilontar secara langsung, sambil memperlihatkan keteguhan dan disiplin Kṛṣṇa—memandu tindakan tanpa gelora.

Verse 7

ततोडर्जुनः सुशर्माणं विद्धवा सप्तभिराशुगै: । ध्वजं धनुश्नास्य तथा क्षुराभ्यां समकृन्तत,तत्पश्चात्‌ अर्जुनने सुशर्माको सात बाणोंसे घायल करके दो छुरोंद्वारा उसके ध्वज और धनुषको काट डाला

Sañjaya berkata: Kemudian Arjuna, setelah menikam Suśarmā dengan tujuh anak panah yang pantas, seterusnya memutuskan panji dan busurnya dengan dua batang anak panah yang tajam bak pisau cukur. Menurut etika medan perang, perbuatan ini menegaskan keunggulan Arjuna dan mengekang keupayaan lawan untuk terus mencederakan—mengalihkan pertarungan daripada pembunuhan semata-mata kepada pelumpuhan yang terkawal terhadap alat keganasan.

Verse 8

त्रिगर्ताधिपतेश्लापि भ्रातरं पड़भिराशुगै: । साश्वं ससूतं त्वरित: पार्थ: प्रैषीद्‌ यमक्षयम्‌,साथ ही त्रिगर्तमजके भाईको भी छः: बाण मारकर अर्जुनने उसे घोड़े और सारथिसहित तुरंत यमलोक भेज दिया

Sañjaya berkata: Arjuna, dengan ketetapan yang pantas, turut menewaskan saudara raja Trigarta dengan enam anak panah yang cepat, lalu segera menghantarnya—bersama kuda-kudanya dan saisnya—ke alam Yama. Dalam etika keras di medan perang, hal ini menggambarkan pelaksanaan tugas seorang pahlawan tanpa kompromi di tengah pertempuran yang membawa maut.

Verse 9

ततो भुजगसंकाशां सुशर्मा शक्तिमायसीम्‌ | चिक्षेपार्जुनमादिश्य वासुदेवाय तोमरम्‌

Sañjaya berkata: Kemudian Suśarmā melontarkan senjata śakti daripada besi, berkilau seperti ular, dengan sasaran Arjuna; dan dia juga menyerang Vāsudeva (Kṛṣṇa) dengan tomara. Dalam etika perang yang garang, adegan ini memperlihatkan peningkatan permusuhan—menjadikan sasaran bukan sahaja pahlawan utama tetapi juga saisnya—menyingkap bagaimana amarah boleh mendorong pejuang kepada tindakan yang semakin berbahaya, bahkan terhadap seorang yang terutama berperanan sebagai pembimbing dan pelindung.

Verse 10

शक्ति त्रिभि: शरैश्छित्त्वा तोमरं त्रिभिरजुन: । सुशर्माणं शरव्रातैर्मोहयित्वा न्यवर्तयत्‌

Sañjaya berkata: Arjuna mematahkan śakti itu dengan tiga anak panah, dan memutuskan tomara dengan tiga lagi. Kemudian, dengan hujan anak panah yang rapat hingga mengelirukan Raja Suśarmā, dia memaksanya berpatah balik—memperlihatkan keperkasaan yang terkawal dalam pertempuran, bukan pembunuhan yang sia-sia.

Verse 11

त॑ वासवमिवायान्तं भूरिवर्ष शरौघधिणम्‌ | राजंस्तावकसैन्यानां नोग्रं कश्चिदवारयत्‌

Sañjaya berkata: “Wahai Raja, ketika dia mara seperti Vāsava (Indra), mencurahkan hujan anak panah yang lebat dan melancarkan serangan ke atas bala tentera tuanku, tidak seorang pun daripada pasukan tuanku mampu menahan Arjuna yang garang itu.”

Verse 12

ततो धनंजयो बाणै: सवनिव महारथान्‌ । आयाद्‌ विनिषघ्नन्‌ कौरव्यान्‌ दहन्‌ कक्षमिवानल:

Sañjaya berkata: Kemudian Dhanañjaya (Arjuna) datang ke sana dengan anak panahnya, menumbangkan dan mengoyak para maharathi Kaurava—membakar mereka seperti api memakan semak kering.

Verse 13

तस्य वेगमसहां त॑ कुन्तीपुत्रस्य धीमत: । नाशबवनुवंस्ते संसोढुं स्पर्शमग्नेरिव प्रजा:

Sañjaya berkata: Para askar Kaurava tidak mampu menanggung derap mara yang tidak tertahan daripada putera Kuntī yang bijaksana itu—sebagaimana rakyat jelata tidak mampu menahan sentuhan api.

Verse 14

संवेष्टयन्ननीकानि शरवर्षेण पाण्डव: । सुपर्णपातवद्‌ राजन्नायात्‌ प्राग्ज्योतिषं प्रति,राजन! अर्जुनने बाणोंकी वर्षसे कौरव-सेनाओंको आच्छादित करते हुए गरुड़के समान वेगसे भगदत्तपर आक्रमण किया

Sañjaya berkata: “Wahai Raja, wira Pāṇḍava (Arjuna), menyelubungi barisan tempur musuh dengan hujan anak panah, meluru ke arah penguasa Prāgjyotiṣa (Bhagadatta) sepantas junaman Garuḍa.”

Verse 15

यत्‌ तदानामयज्जिष्णुर्भरतानामपापिनाम्‌ । धनु: क्षेमकरं संख्ये द्विषतामश्रुवर्धनम्‌

Sañjaya berkata: “Wahai Raja, busur yang sama—yang pernah dilentur oleh Arjuna yang tidak terkalahkan demi kesejahteraan dan perlindungan Bharata yang tidak berdosa, membawa keselamatan dalam perang bagi pihaknya—kini, dalam pertembungan bala tentera, menjadi sebab bertambahnya air mata musuh.”

Verse 16

तदेव तव पुत्रस्य राजन्‌ दुर्द्यृतदेविन: । कृते क्षत्रविनाशाय धनुरायच्छदर्जुन:

Sañjaya berkata: Wahai Raja, kerana anak tuanku—yang takdirnya terikat pada perjudian yang licik—Arjuna mengangkat busur yang sama itu, kini untuk memusnahkan para kṣatriya. Senjata yang dahulu dibengkokkan demi kesejahteraan Bharata yang tidak berdosa, melalui kesalahan yang lahir daripada permainan dadu penuh tipu daya, kini berpaling menuju perang yang membawa kebinasaan.

Verse 17

तथा विक्षो भ्यमाणा सा पार्थेन तव वाहिनी । व्यशीर्यत महाराज नौरिवासाद्य पर्वतम्‌

Sañjaya berkata: Wahai raja agung, bala tentera tuanku—digoncang dan dikacau hebat oleh Pārtha (Arjuna)—hancur berkecai dan berselerak, seperti perahu yang melanggar gunung lalu pecah berketul-ketul.

Verse 18

ततो दशसहस्राणि न्यवर्तन्त धनुष्मताम्‌ | मतिं कृत्वा रणे क्रूरां वीरा जयपराजये,तदनन्तर दस हजार धनुर्धर वीर जय अथवा पराजयके हेतुभूत युद्धका क्रूरतापूर्ण निश्चय करके लौट आये

Sañjaya berkata: Kemudian sepuluh ribu pemanah berundur. Setelah mengeraskan hati dengan tekad ganas di medan perang—terikat pada menang atau kalah—mereka berpatah balik, bersedia mempertaruhkan segalanya pada logik kejam peperangan.

Verse 19

व्यपेतहृदयत्रासा आवत्र॒ुस्तं महारथा: | आर्च्छत्‌ पार्थो गुरु भारं सर्वभारसहो युधि

Sañjaya berkata: Membuang takut dari hati, para pahlawan kereta agung mengepungnya. Lalu Pārtha—teguh di medan perang dan mampu memikul segala beban—menanggung sendiri tanggungjawab berat untuk menghadapi himpitan musuh yang dahsyat itu.

Verse 20

यथा नलवन क्रुद्धः प्रभिन्न: षष्टिहायन: । मृदनीयात्‌ तद्वदायस्त: पार्थो5मृद्नाच्चमूं तव

Sañjaya berkata: “Seperti gajah berusia enam puluh tahun, dalam musth dan mengamuk, memijak rimbunan lalang hingga menjadi debu, demikianlah Pārtha—dengan usaha yang tidak mengenal lelah—menghancurkan bala tentera tuanku.”

Verse 21

तस्मिन्‌ प्रमथिते सैन्ये भगदत्तो नराधिप: । तेन नागेन सहसा धनंजयमुपाद्रवत्‌

Sañjaya berkata: Tatkala bala tentera telah digoncang hingga kacau-bilau, Raja Bhagadatta, menaiki gajah itu, serta-merta meluru menyerang Dhanañjaya (Arjuna). Di tengah barisan yang sedang runtuh, pemerintah yang berpengalaman itu berusaha memutar arus perang dengan serangan langsung yang keras—menunjukkan bagaimana peperangan berulang kali menguji keteguhan, kepimpinan, dan pengendalian diri di bawah tekanan.

Verse 22

उस सेनाके मथ डाले जानेपर राजा भगदत्तने उसी सुप्रतीक हाथीके द्वारा सहसा धनंजयपर धावा किया ।। त॑ रथेन नरव्याप्र: प्रत्यगृह्नाद्‌ धनंजय: । स संनिपातस्तुमुलो बभूव रथनागयो:

Sañjaya berkata: Dhanañjaya (Arjuna), harimau di antara manusia, menyambutnya secara berdepan dengan kereta perangnya. Lalu terjadilah pertembungan yang menggegarkan dan hiruk-pikuk antara kereta perang dan gajah perang—masing-masing digerakkan oleh tekad yang tidak berganjak dalam amukan pertempuran.

Verse 23

नरश्रेष्ठ अर्जुनने रथके द्वारा ही उस हाथीका सामना किया। रथ और हाथीका वह संघर्ष बड़ा भयंकर था ।।

Sañjaya berkata: Arjuna, yang terbaik antara manusia, menghadapi gajah itu dengan kereta perangnya semata-mata. Pertembungan antara kereta dan gajah itu amat menggerunkan. Menurut tata ilmu perang yang ditetapkan, dengan kereta yang dibina serta diperlengkapi mengikut aturan dan gajah yang terlatih, dua wira—Bhagadatta dan Dhanañjaya—bergerak di medan laga dan saling bertarung, menampakkan sifat peperangan kṣatriya yang berdisiplin dan berperaturan meski di tengah keganasan yang menakutkan.

Verse 24

ततो जीमूतसंकाशाजन्नागादिन्द्र इव प्रभु: । अभ्यवर्षच्छरौघेण भगदत्तो धनंजयम्‌,तदनन्तर इन्द्रके समान शक्तिशाली राजा भगदत्त अर्जुनपर मेघ-सदृश हाथीसे बाणसमूहरूपी जलराशिकी वर्षा करने लगे

Sañjaya berkata: Kemudian Raja Bhagadatta—perkasa laksana Indra—maju di atas gajah yang tampak seperti gumpalan awan hujan, lalu menghujani Dhanañjaya (Arjuna) dengan deras anak panah yang rapat. Bait ini meninggikan ketegangan moral di medan perang: kuasa dan keperkasaan dipamerkan pada puncaknya, namun diarahkan kepada kebinasaan, menguji keteguhan dan kepatuhan kepada dharma kṣatriya di tengah keganasan yang melimpah.

Verse 25

स चापि शरवर्ष तं शरवर्षेण वासवि: । अप्राप्तमेव चिच्छेद भगदत्तस्य वीर्यवान्‌

Sañjaya berkata: Dan Arjuna, putera Indra yang perkasa, menyambut hujan panah itu dengan hujan panahnya sendiri, memecah-belahkan hujan senjata Bhagadatta sebelum sempat pun sampai kepadanya—menampakkan penguasaan yang berdisiplin dalam pertempuran, bukan amarah yang membuta.

Verse 26

ततः प्राग्ज्योतिषो राजा शरवर्ष निवार्य तत्‌ शरैर्जघ्ने महाबाहुं पार्थ कृष्णं च मारिष

Sañjaya berkata: Kemudian raja Prāgjyotiṣa, setelah menahan hujan anak panah itu, memanah Pārtha yang berlengan perkasa dan juga Kṛṣṇa dengan anak panahnya sendiri, wahai yang dimuliakan. Dalam etika perang yang tidak mengenal belas, pertahanan segera disusuli serangan balas; bahkan wira terunggul pun dipaksa menanggung akibat tekad tempur yang tidak henti-henti.

Verse 27

आर्य! तदनन्तर प्राग्ज्योतिषनरेश राजा भगदत्तने भी विपक्षीकी उस बाण-वर्षाका निवारण करके महाबाहु अर्जुन और श्रीकृष्णको अपने बाणोंसे घायल कर दिया ।।

Sañjaya berkata: Kemudian Raja Bhagadatta menutupi Kṛṣṇa (Acyuta) dan Arjuna (Pārtha) dengan hujan anak panah yang luas bagaikan jala, lalu menggesa gajah perangnya yang agung mara ke hadapan, berniat membunuh mereka berdua. Peristiwa ini menonjolkan bagaimana dalam kegilaan medan perang, keperkasaan diarahkan kepada keganasan yang menentukan, sementara pendengar dibiarkan menimbang ketegangan etika antara kewajipan perang dan niat sengaja membunuh lawan yang dihormati.

Verse 28

तमापतत्तं द्विरदं दृष्टवा क्रुद्धमिवान्तकम्‌ | चक्रेडपसव्यं त्वरित: स्यन्दनेन जनार्दन:,क्रोधमें भरे हुए यमराजके समान उस हाथीको आक्रमण करते देख भगवान्‌ श्रीकृष्णने तुरंत ही रथद्वारा उसे अपने दाहिने कर दिया इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि संशप्तकवधपर्वणि भगदत्तयुद्धे अष्टाविंशो5ध्याय: ।।

Sañjaya berkata: Melihat gajah yang mengamuk itu menyerbu—bagaikan Maut sendiri—Janārdana (Kṛṣṇa) segera memusingkan kereta dengan pantas agar ia berada di sebelah kanannya, lalu mengelak serta-merta di tengah himpitan medan perang. Ayat ini menonjolkan kewaspadaan dan pengendalian diri dalam perang: biarpun dalam amarah dan bahaya, pertimbangan berdisiplin sang sais melindungi nyawa dan memelihara keupayaan pahlawan bertindak menurut dharma, bukan menurut panik.

Verse 29

त॑ प्राप्तमपि नेयेष परावृत्तं महाद्विपम्‌ सारोहें मृत्युसात्कर्तु स्मरन्‌ धर्म धनंजय:

Sañjaya berkata: Walaupun gajah besar itu telah datang sangat dekat ketika menyerbu, Arjuna (Dhanañjaya), mengingati dharma, tidak mahu menundukkan binatang perkasa yang telah berpaling itu—bersama para penunggangnya—ke dalam genggaman maut. Saat ini menegaskan sifat menahan diri dalam perang dan keraguannya secara etika untuk membunuh apabila lawan tidak lagi menekan serangan.

Verse 30

स तु नागो द्विपरथान्‌ हयांश्षामृद्य मारिष | प्राहिणोन्मृत्युलोकाय ततः क्रुद्धो धनंजय:,आदरणीय महाराज! उस हाथीने बहुत-से हाथियों, रथों और घोड़ोंको कुचलकर यमलोक भेज दिया। यह देख अर्जुनको बड़ा क्रोध हुआ

Sañjaya berkata: “Wahai yang dimuliakan, gajah itu telah memijak remuk banyak gajah, kereta perang, dan kuda, menghantar mereka ke alam Maut. Melihat pembantaian itu, Dhanañjaya (Arjuna) dikuasai kemarahan yang dahsyat.”