Adhyaya 173

Verse 1

अत-४#-#का+ - दुर्योधन

Sañjaya berkata: “Wahai Raja, selepas itu semua pahlawan itu, mabuk oleh kegilaan medan perang, meluru ke hadapan dengan tergesa-gesa. Tidak sanggup menahan penghinaan dan menyala oleh amarah, mereka menyerbu ke arah kereta perang Yuyudhāna (Sātyaki).”

Verse 2

ते रथै: कल्पितै राजन हेमरूप्यविभूषितै: । सादिभिश्न गजैश्लैव परिवद्रु: समन्‍्तत:ः,नरेश्वर! उन्होंने सोने-चाँदीसे विभूषित एवं सुसज्जित रथों, घुड़सवारों और हाथियोंके द्वारा चारों ओरसे सात्यकिको घेर लिया

Sañjaya berkata: Wahai Raja, mereka mengepung Sātyaki dari segala arah dengan kereta perang yang lengkap, dihiasi emas dan perak, serta pasukan berkuda dan gajah.

Verse 3

अथीैनं कोष्ठकीकृत्य सर्वतस्ते महारथा: । सिंहनादांस्ततश्नक्रुस्तर्जयन्ति सम सात्यकिम्‌,इस प्रकार सब ओरसे सात्यकिको कोष्ठबद्ध-सा करके वे महारथी योद्धा सिंहनाद करने और उन्हें डाँट बताने लगे

Sañjaya berkata: Kemudian para maharathi itu menutup rapat Sātyaki dari segala arah, seolah-olah mengurungnya dalam kepungan sempit; sambil mengaum seperti singa, mereka bersama-sama mengugut dan mengejeknya.

Verse 4

ते भ्यवर्षञछरैस्तीक्ष्णै: सात्यकिं सत्यविक्रमम्‌ । त्वरमाणा महावीरा माधवस्य वधैषिण:

Sañjaya berkata: Lalu para pahlawan besar itu, tergesa-gesa dan berhasrat membunuh Sātyaki yang benar keberaniannya—menyangka dengan itu mereka dapat memukul perjuangan Mādhava—menurunkan hujan anak panah yang tajam ke atasnya.

Verse 5

तान्‌ दृष्टवा पततस्तूर्ण शैनेय: परवीरहा । प्रत्यगृह्नान्महाबाहु: प्रमुऊचन्‌ विशिखान्‌ बहून्‌

Sañjaya berkata: Melihat mereka menerjang dengan pantas, Śaineya Sātyaki—pembunuh para juara musuh—menyambut serangan itu secara berdepan. Pahlawan berlengan perkasa itu menyambut mereka dengan melepaskan panah yang amat banyak, membalas kekuatan dengan kekuatan yang teratur di tengah tuntutan medan perang.

Verse 6

तत्र वीरो महेष्वास: सात्यकिर्युद्धदुर्मद: । निचकर्त शिरांस्युग्रै: शरै: संनतपर्वभि:,वहाँ महाधनुर्धर रणदुर्मद वीर सात्यकिने झुकी हुई गाँठवाले भयंकर बाणोंद्वारा बहुतेरे शत्रु-योद्धाओंके मस्तक काट डाले

Sañjaya berkata: Di sana, Sātyaki yang gagah—seorang pemanah unggul, mabuk oleh amarah pertempuran—memenggal kepala ramai musuh dengan panah-panah ganas yang sendinya melengkung, menumbangkan mereka di tengah keganasan perang yang tidak mengenal henti.

Verse 7

हस्तिहस्तान्‌ हयग्रीवा बाहुनपि च सायुधान्‌ | क्षुरप्रै: शातयामास तावकानां स माधव:

Sañjaya berkata: Mādhava (Kṛṣṇa), dengan panah-panah setajam pisau cukur, menetak putus belalai gajah seperti tangan, memutus leher kuda, bahkan memotong lengan para pahlawan bersama senjata di tangan mereka—lalu meruntuhkan kekuatan tempur bala tentera tuanku. Pemandangan itu menegaskan etika perang yang kelam: kemahiran dan tekad bukan untuk permainan, tetapi untuk melumpuhkan dengan tuntas keupayaan musuh untuk mencederakan, sementara keganasan itu sendiri menyingkap harga ngeri konflik yang digerakkan oleh adharma.

Verse 8

पतितैश्नामरैश्वैव श्वेतच्छत्रैश्ष भारत । बभूव धरणी पूर्णा नक्षत्रैद्यौरिव प्रभो,भरतनन्दन! प्रभो! वहाँ गिरे हुए चामरों और श्वेत छत्रोंसे भरी हुई भूमि नक्षत्रोंसे युक्त आकाशके समान जान पड़ती थी

Sañjaya berkata: Wahai Bhārata, bumi dipenuhi kipas ekor yak yang gugur dan payung diraja putih yang jatuh. Wahai tuanku, kebanggaan kaum Bharata, tanah itu tampak seperti langit yang bertabur bintang.

Verse 9

एतेषां युयुधानेन युध्यतां युधि भारत । बभूव तुमुल: शब्द: प्रेतानां क्रनदतामिव,भारत! युद्धस्थलमें युयुधानके साथ जूझते हुए इन योद्धाओंका भयंकर आर्तनाद प्रेतोंके करुण-क्रन्दन-सा प्रतीत होता था

Sañjaya berkata: Wahai Bhārata, ketika para pahlawan ini bertempur di medan perang melawan Yuyudhāna, bangkitlah suatu gemuruh yang menggerunkan dan kacau—seperti ratapan pilu orang mati.

Verse 10

तेन शब्देन महता पूरिताभूद्‌ वसुन्धरा । रात्रि: समभवच्चैव तीव्ररूपा भयावहा,उस महान्‌ कोलाहलसे भरी हुई वह रणभूमि और रात्रि अत्यन्त उग्र एवं भयंकर जान पड़ती थी

Sañjaya berkata: Oleh deruman yang dahsyat itu, seakan-akan seluruh bumi dipenuhi dan ditenggelami. Dan malam pun datang menimpa mereka, garangnya rupa serta sarat dengan ketakutan—menjadikan medan perang tampak kian menggerunkan sesudah hiruk-pikuk itu.

Verse 11

दीर्यमाणं बल॑ दृष्टवा युयुधानशराहतम्‌ । श्रुत्वा च विपुलं नादं निशीथे लोमहर्षणे

Sañjaya berkata: Wahai Raja, melihat bala tenteranya kucar-kacir dan berpecah-belah, dipanah oleh Yuyudhāna (Sātyaki), dan mendengar pada tengah malam yang menggetarkan bulu roma itu suatu raungan besar, Duryodhana—terunggul antara para pahlawan kereta—berulang kali berkata kepada saisnya: “Pacu kuda-kudaku ke tempat hiruk-pikuk itu sedang bangkit.”

Verse 12

सुतस्तवाब्रवीद्‌ राजन्‌ सारथिं रथिनां वर: । यत्रैष शब्दस्तत्राश्वांश्वोदयेति पुनः पुन:

Sañjaya berkata: Wahai Raja, puteramu—terunggul antara para pahlawan kereta—berulang kali berkata kepada saisnya: “Pacu kuda-kuda ke tempat bunyi hiruk-pikuk ini sedang bangkit.”

Verse 13

तेन संचोद्यमानस्तु ततस्तांस्तुरगोत्तमान्‌ | सूत: संचोदयामास युयुधानरथं प्रति,उसका आदेश पाकर सारथिने उन श्रेष्ठ घोड़ोंको सात्यकिके रथकी ओर हाँक दिया

Didorong oleh perintahnya, sais itu pun memacu kuda-kuda unggul itu ke hadapan, menghala menuju kereta perang Yuyudhāna (Sātyaki).

Verse 14

ततो दुर्योधन: क्रुद्धो दृढ्धन्वा जितक्लम: । शीघ्रहस्तश्चित्रयोधी युयुधानमुपाद्रवत्‌

Sañjaya berkata: Kemudian Duryodhana, menyala oleh amarah—teguh dalam kepahlawanan busurnya, tidak mengenal letih, tangannya pantas, dan bertempur dengan pelbagai helah—menerjang untuk menyerang Yuyudhāna (Sātyaki).

Verse 15

ततः पूर्णायतोत्सृष्टे: शरैः शोणितभोजनै: । दुर्योधन द्वादशभिर्माधव: प्रत्यविध्यत,तब मधुवंशी युयुधानने धनुषको पूर्णतः खींचकर छोड़े गये बारह रक्तभोजी बाणोंद्वारा दुर्योधनको घायल कर दिया

Sañjaya berkata: Lalu Mādhava, setelah menarik busurnya sepenuh-penuhnya, melepaskan anak panah—seakan-akan peminum darah—dan menembusi Duryodhana dengan dua belas batang.

Verse 16

दुर्योधनस्तेन तथा पूर्वमेवार्दित: शरै: | शैनेयं दशभिर्बाणै: प्रत्यविध्यदमर्षित:,सात्यकिने जब पहले ही अपने बाणोंसे दुर्योधनको पीड़ित कर दिया, तब उसने भी अमर्षमें भरकर उन्हें दस बाण मारे

Sañjaya berkata: Duryodhana, yang telah pun terluka dan menderita oleh anak panahnya sejak tadi, menyala dengan amarah lalu membalas, menikam Śaineya dengan sepuluh batang panah.

Verse 17

ततः समभवद्‌ युद्ध तुमुलं भरतर्षभ । पज्चालानां च सर्वेषां भरतानां च दारुणम्‌,भरतश्रेष्ठ! तदनन्तर समस्त पांचालों और भरतवंशियोंका वहाँ भयंकर युद्ध होने लगा

Sañjaya berkata: Kemudian tercetuslah pertempuran yang hiruk-pikuk dan dahsyat, antara seluruh Pāñcāla dan seluruh Bhārata, wahai banteng di antara kaum Bhārata.

Verse 18

शैनेयस्तु रणे क्रुद्धस्तव पुत्र महारथम्‌ । सायकानामशीत्या तु विव्याधोरसि भारत

Sañjaya berkata: Dalam kancah perang, Śaineya yang murka memanah puteramu—pahlawan kereta perang agung—dengan lapan puluh anak panah, menembusi dadanya, wahai Bhārata.

Verse 19

भारत! रणभूमिमें कुपित हुए सात्यकिने आपके महारथी पुत्रकी छातीमें अस्सी सायकोंद्वारा प्रहार किया ।।

Sañjaya berkata: Kemudian dalam pertempuran itu, Sātyaki memanah kuda-kuda lawannya hingga rebah, menghantar mereka ke alam Yama. Dengan satu anak panah berbulu yang pantas, dia juga menjatuhkan sais itu serta-merta dari kereta perang.

Verse 20

हताश्वे तु रथे तिष्ठन्‌ पुत्रस्तव विशाम्पते । मुमोच निशितान्‌ बाणान्‌ शैनेयस्य रथं प्रति

Sañjaya berkata: Wahai tuan rakyat jelata! Walaupun kuda-kuda kereta perangnya telah dibunuh, puteramu tetap teguh berdiri di atas kereta itu lalu melepaskan anak-anak panah yang tajam ke arah kereta Śaineya.

Verse 21

प्रजानाथ! तब आपका पुत्र उस अश्वहीन रथपर खड़ा हो सात्यकिके रथकी ओर पैने बाण छोड़ने लगा ।।

Sañjaya berkata: Wahai Raja, di tengah pertempuran Śaineya (Sātyaki), laksana mahaguru senjata, menebas putus kelima puluh anak panah yang dilepaskan oleh puteramu di medan perang.

Verse 22

अथापरेण भल्लेन मुष्टिदेशे महद्‌ धनु: । चिच्छेद तरसा युद्धे तव पुत्रस्य माधव:

Sañjaya berkata: Kemudian, dengan sebatang anak panah tajam yang lain, Mādhava (Kṛṣṇa) dengan pantas memutuskan di tengah pertempuran busur besar puteramu tepat pada tempat genggamannya.

Verse 23

विरथो विधनुष्कश्न सर्वलोकेश्वर: प्रभु: । आरुरोह रथं तूर्ण भास्वरं कृतवर्मण:,तब सम्पूर्ण जगत्‌का स्वामी शक्तिशाली वीर दुर्योधन धनुष और रथसे हीन होकर तुरंत ही कृतवर्माके तेजस्वी रथपर आरूढ़ हो गया

Sañjaya berkata: Ketika itu Duryodhana—walau seorang wira perkasa, masyhur sebagai penguasa di kalangan manusia—menjadi tanpa kereta dan tanpa busur; lalu dengan segera ia menaiki kereta yang bersinar milik Kṛtavarman.

Verse 24

दुर्योधने परावृत्ते शैनेयस्तव वाहिनीम्‌ | द्रावयामास विशिखैर्निशामध्ये विशाम्पते,प्रजानाथ! उस आधीरातके समय दुर्योधनके पराड्मुख हो जानेपर सात्यकिने आपकी सेनाको अपने बाणोंद्वारा खदेड़ना आरम्भ किया

Sañjaya berkata: Wahai tuan manusia! Pada tengah malam, tatkala Duryodhana berpaling dalam undur, Śaineya (Sātyaki) pun mula menghalau bala tentera tuan dengan hujan anak panah.

Verse 25

शकुनिश्चार्जुनं राजन्‌ परिवार्य समन्तत:ः । रथैरनेकसाहसैर्गजैश्ञापि सहस्रश:

Sañjaya berkata: Wahai Raja, Śakuni mengepung Arjuna dari segala arah—menekan dengan beribu-ribu kereta perang, dan juga gajah-gajah dalam ribuan jumlahnya.

Verse 26

तथा हयसहसैश्न नानाशस्त्रैरवाकिरत्‌ । राजन! उधर शकुनिने कई हजार रथों

Sañjaya berkata: Demikian juga, dengan kuda yang tidak terbilang banyaknya dan senjata pelbagai jenis, mereka menghujani dengan peluru dan lembing. Wahai Raja, ketika Śakuni mengepung Arjuna dari segala arah dengan ribuan kereta perang, ribuan gajah, dan ribuan kuda, dia pun memulakan hujan senjata yang ganas dan beraneka ragam ke atasnya. Maka segala senjata agung dilontarkan menuju Arjuna.

Verse 27

तान्यर्जुन: सहस्राणि रथवारणवाजिनाम्‌

Sañjaya berkata: Arjuna menumbangkan mereka—beribu-ribu kereta, gajah, dan kuda—lalu menekan pertempuran dengan kekuatan yang tidak mengenal lelah.

Verse 28

ततस्तु समरे शूर: शकुनि: सीबलस्तदा

Sañjaya berkata: Kemudian, di tengah pertempuran, Śakuni yang gagah dari keturunan Saubala mara ke hadapan.

Verse 29

विव्याध निशितैर्बाणैरर्जुनं प्रहसन्निव । पुनश्चैव शतेनास्य संरुरोध महारथम्‌

Sañjaya berkata: Sambil tersenyum seolah-olah mengejek, dia menikam Arjuna dengan anak panah yang tajam; dan sekali lagi, dengan seratus anak panah, dia menahan serta mengepung pahlawan kereta perang yang agung itu.

Verse 30

उस समय समरभूमिमें सुबलकुमार शूरवीर शकुनिने हँसते हुए-से तीखे बाणोंद्वारा अर्जुनको बींध डाला। फिर सौ बाण मारकर उनके विशाल रथको अवरुद्ध कर दिया ।।

Sañjaya berkata: Ketika itu di medan perang, Shakuni—wira, putera Suvala—seakan-akan tertawa sambil menikam Arjuna dengan anak panah yang tajam. Kemudian, dengan seratus batang panah, dia menahan gerak kereta perang besar Arjuna. Namun Arjuna, wahai Bharata, membalas dalam pertempuran dengan melukai Shakuni dengan dua puluh anak panah, dan turut memanah para pemanah perkasa yang lain, tiga anak panah bagi setiap seorang—balasan yang setimpal, menegakkan adab kesatria tentang tindak balas yang terukur di tengah hiruk-pikuk perang.

Verse 31

निवार्य तान्‌ बाणगणैर्युधि राजन्‌ धनंजय: । जघान तावकान्‌ योधान्‌ वज्रपाणिरिवासुरान्‌

Sañjaya berkata: Wahai Raja, di tengah-tengah pertempuran Dhanañjaya (Arjuna), setelah menahan para pahlawan itu dengan hujan anak panah, menumpaskan para pejuang tuanku—sebagaimana Vajrapāṇi Indra membinasakan para Asura.

Verse 32

भुजैश्छिन्नैर्महीपाल हस्तिहस्तोपमैर्मथे । समाकीर्णा मही भाति पज्चास्यैरिव पन्नगै:

Sañjaya berkata: Wahai Raja, medan perang itu berselerak dengan lengan-lengan yang terpenggal, tebal seperti belalai gajah, sehingga bumi tampak seolah-olah diselubungi ular berkepala lima.

Verse 33

शिरोभि: सकिरीटैश्व सुनसैश्चारुकुण्डलै: । संदष्टौष्ठ पुटै: क्रुद्धस्तथैवोद्धूतलोचनै:

Sañjaya berkata: Di medan perang terbaring kepala-kepala yang terpenggal—masih berhias mahkota yang berkilau, hidung yang elok, dan subang yang indah. Bibir mereka digigit rapat dalam amarah, dan mata mereka terbeliak dalam pandangan yang garang dan terkejut. Demikianlah kepala-kepala para kṣatriya yang dahulu terkait dengan tutur kata mulia dan perhiasan diraja, kini menjadi lambang ngeri akan harga perang, menjadikan ‘keindahan’ medan tempur suatu parodi yang mengerikan terhadap kecantikan.

Verse 34

निष्कचूडामणिधरै: क्षत्रियाणां प्रियंवदै: । पड़कजैरिव विन्यस्तै: पतितैर्विबभौ मही

Sañjaya berkata: Bumi tampak berseri dengan kepala-kepala kṣatriya yang gugur—mereka yang memakai perhiasan emas dan permata di puncak kepala serta terkenal dengan tutur kata yang manis—berselerak seolah-olah bunga teratai dihamparkan di atas tanah. Gambaran ini menajamkan ironi tragis perang: yang dahulu berhias dan berbudi bahasa kini menjadi trofi tidak bernyawa, dan ‘keindahan’ medan tempur ialah pemandangan ngeri yang lahir daripada pembunuhan.

Verse 35

कृत्वा तत्‌ कर्म बीभत्सुरुग्रमुग्रपराक्रम: । विव्याध शकुनिं भूय: पञ्चभिननतपर्वभि:

Sañjaya berkata: Setelah melakukan perbuatan yang mengerikan itu, Arjuna—garang dan berkeperkasaan dahsyat—sekali lagi menembusi Śakuni dengan lima anak panah yang sendinya tidak melentur, terus menekan serangan dalam arus pertempuran yang muram dan ganas.

Verse 36

अताडयदुलूकं च त्रिभिरेव तथा शरै: । भयंकर पराक्रमी अर्जुनने वह वीरोचित कर्म करके झुकी हुई गाँठवाले पाँच बाणोंद्वारा पुनः शकुनिको घायल किया। साथ ही तीन बाणोंसे उलूकको भी व्यथित कर दिया ।।

Sañjaya berkata: Arjuna, wira yang menggerunkan, turut memukul Ulūka dengan hanya tiga anak panah. Ulūka, walaupun terluka demikian, membalas dengan memanah Vāsudeva (Kṛṣṇa). Petikan ini menonjolkan pertukaran pukulan yang tidak henti-henti dalam perang—keperwiraan dan balasan keperwiraan—serta menegaskan ketegangan etika pertempuran, apabila yang terluka pun terus menyerang dan sais kereta (sosok pembimbing) menjadi sasaran langsung.

Verse 37

अर्जुन: शकुनेश्चापं सायकैरच्छिनद्‌ रणे

Sañjaya berkata: Di tengah kancah pertempuran, Arjuna memutuskan busur Śakuni dengan anak panahnya—suatu tindakan yang menegaskan kemahiran tempur yang berdisiplin serta tujuan etika untuk melumpuhkan keupayaan musuh mencederakan, bukan menuruti kekejaman yang sia-sia.

Verse 38

ततो रथादवप्लुत्य सौबलो भरतर्षभ

Sañjaya berkata: Kemudian Saubala (Śakuni) melompat turun dari keretanya—wahai lembu jantan di antara kaum Bharata—lalu bertindak, menandai perubahan mendadak daripada perang berkereta kepada aksi jarak dekat di tengah kekacauan medan tempur.

Verse 39

तावेकरथमारूढौ पितापुत्रौ महारथौ

Sañjaya berkata: Kedua-duanya—bapa dan anak, kedua-duanya maharathi—menaiki satu kereta yang sama, bergerak seolah-olah satu dalam himpitan pertempuran. Baris ini menegaskan ikatan keturunan dan kewajipan yang rapat, walaupun perang memaksa kaum kerabat bertindak dengan disiplin dan keteguhan di bawah tekanan moral.

Verse 40

तौ तु विद्ध्वा महाराज पाण्डवो निशितै:शरै:

Sañjaya berkata: Wahai raja agung, sang Pāṇḍava, setelah menembusi kedua-duanya dengan anak panah yang tajam bak pisau cukur, terus mendesak pertempuran mara—lambang tekad kepahlawanan yang tidak mengenal gentar dalam kewajipan perang yang kelam.

Verse 41

अनिलेन यथाभ्राणि विच्छिन्नानि समन्तत:

Sañjaya berkata: “Seperti awan yang dicerai-beraikan angin ke segala arah…”—membangkitkan gambaran medan perang yang tiba-tiba berselerak dan kacau, ketika yang perkasa pun terlerai oleh kuasa di luar kendali; dan beban moral perang terasa pada rapuhnya barisan serta nyawa.

Verse 42

तद्‌ बल॑ भरतश्रेष्ठ वध्यमानं तदा निशि

Sañjaya berkata: “Wahai yang terbaik antara keturunan Bharata, bala tentera itu, ketika sedang dibantai dan dimusnahkan dalam kegelapan malam…” (kisahnya bersambung), menonjolkan ketegangan etika yang suram tentang pembunuhan pada waktu malam di tengah kekacauan perang.

Verse 43

उत्सृज्य वाहान्‌ समरे चोदयन्तस्तथा परे

Sañjaya berkata: Dalam pertempuran itu, ada yang meninggalkan tunggangan mereka, sementara yang lain—bahkan dari pihak lawan juga—terus memacu kuda, mara ke hadapan di tengah kekacauan perang.

Verse 44

विजित्य समरे योधांस्तावकान्‌ भरतर्षभ

Sañjaya berkata: “Wahai banteng di antara keturunan Bharata, setelah menewaskan dan menundukkan para pahlawanmu dalam pertempuran…”

Verse 45

धृष्टद्युम्नो महाराज द्रोणं विद्ध्वा त्रिभि: शरै:

Sañjaya berkata: Wahai Raja, Dhr̥ṣṭadyumna, setelah menembusi Droṇa dengan tiga batang anak panah, terus menekan serangan—suatu babak yang menegaskan momentum perang yang muram, apabila bahkan guru yang paling dimuliakan pun diperlakukan sebagai lawan tempur setelah batas-batas peperangan dilangkahi.

Verse 46

तन्निधाय धनुर्भूमौ द्रोण: क्षत्रियमर्दन:

Sañjaya berkata: Setelah meletakkan busurnya di atas tanah, Droṇa—penghancur para kesatria—terhenti seketika; suatu gerak yang menandakan perubahan yang menentukan pada nada moral dan emosi pertempuran: senjata yang diketepikan sejenak mengisyaratkan keletihan, pengekangan, atau renungan batin di tengah tuntutan dharma kṣatriya yang tidak mengenal henti.

Verse 47

धृष्टद्युम्नं ततो द्रोणो विद्ध्वा सप्तभिराशुगै:

Sañjaya berkata: Kemudian Droṇa, setelah menembusi Dhr̥ṣṭadyumna dengan tujuh batang anak panah yang meluncur pantas, terus menggerakkan pertempuran ke hadapan—suatu tindakan yang mencerminkan keganasan perang yang tidak mengenal jeda, digerakkan oleh dharma, apabila kemahiran bersenjata digunakan tanpa henti terhadap musuh utama.

Verse 48

त॑ निवार्य शरैस्तूर्ण धृष्टद्युम्नो महारथ:

Sañjaya berkata: Dengan pantas menahan mereka melalui hujan anak panah, Dhr̥ṣṭadyumna—maharathi, pahlawan kereta perang agung—mengekang gelombang serbuan itu. Dalam suasana moral medan perang, baris ini menonjolkan pengekangan yang berdisiplin dan tanggungjawab taktikal: kekuatan dibalas dengan kekuatan yang terukur demi melindungi pihak sendiri dan menunaikan tugas sebagai panglima.

Verse 49

व्यधमत्‌ कौरवीं सेनामासुरीं मघवानिव । महारथी धृष्टद्युम्नने तुरंत ही अपने बाणोंद्वारा द्रोणाचार्यको रोककर कौरव-सेनाका उसी प्रकार विनाश आरम्भ किया, जैसे इन्द्र आसुरी सेनाका संहार करते हैं ।।

Sañjaya berkata: Dhr̥ṣṭadyumna, maharathi itu, dengan segera menahan Droṇācārya dengan anak panahnya sendiri, lalu mula menghancurkan bala tentera Kaurava—seperti Maghavan (Indra) memusnahkan angkatan Asura. Ayat ini membingkai serangannya bukan sebagai amarah semata-mata, tetapi sebagai tindakan tegas dalam ketegangan moral perang: mengekang seorang guru-pejuang yang digeruni dan mengalih momentum pertempuran ke arah pemusnahan pihak lawan.

Verse 50

उभयो: सेनयोर्मथ्ये नराश्रृद्धिपवाहिनी

Sañjaya berkata: Di antara kedua-dua bala tentera, menggelora suatu banjir manusia—arus para pahlawan yang kian membesar—menerjah ke tengah gelanggang perang.

Verse 51

द्रावयित्वा तु तत्‌ सैन्यं धृष्टद्युम्न: प्रतापवान्‌

Sañjaya berkata: Setelah memporak-perandakan bala tentera itu, Dhṛṣṭadyumna yang gagah—menyala dengan keperwiraan perang—menghalau pihak lawan lari bertempiaran, lalu menolak pertempuran terus mara dalam momentum perang yang getir.

Verse 52

अथ दथ्मुर्महाशड्खान्‌ धृष्टद्युम्नशिखण्डिनौ

Sañjaya berkata: Kemudian Dhṛṣṭadyumna dan Śikhaṇḍin meniup sangkakala kulit siput mereka yang besar, membunyikan isyarat tekad dan kesiapsiagaan tatkala momentum pertempuran terus mendesak ke hadapan.

Verse 53

जित्वा रथसहस््राणि तावकानां महारथा: । सिंहनादरवांश्वक्रु: पाण्डवा जितकाशिन:

Sañjaya berkata: Setelah menewaskan ribuan kereta perang dari pihakmu, para maharathi Pāṇḍava—bersorak dalam kemenangan—menggema dengan raungan seperti singa, wahai tuan rakyat. Dalam bingkai dharma epik ini, sorakan itu bukan sekadar keangkuhan, melainkan gelombang semangat selepas menundukkan kekuatan yang mengatasi, lalu menguatkan lagi momentum tragis perang, ketika keperwiraan dan kewajipan bertembung dengan kemusnahan yang kian menimbun.

Verse 54

पश्यतस्तव पुत्रस्य कर्णस्य च रणोत्कटा: । तथा द्रोणस्य शूरस्य द्रौणेश्वैव विशाम्पते

Sañjaya berkata: Wahai tuan rakyat, wahai raja manusia—di hadapan mata puteramu (Duryodhana), di hadapan Karṇa, dan juga di hadapan Droṇa yang gagah serta putera Droṇa (Aśvatthāman), para maharathi Pāṇḍava—mabuk oleh gelora perang—telah memporak-perandakan ribuan pejuang kereta perangmu, lalu mengaum seperti singa dalam kemenangan. Adegan ini menegaskan bahawa keperkasaan dan momentum perang mampu menggoncang keyakinan panglima termasyhur sekalipun, mengingatkan bahawa kuasa tanpa sandaran dharma itu rapuh di tengah gelora moral medan tempur.

Verse 171

इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि घटोत्कचवधपर्वणि रात्रियुद्धे संकुलयुद्धे एकसप्तत्यधिकशततमो<ध्याय:

Demikianlah, dalam Śrī Mahābhārata, di dalam Droṇa Parva—khususnya pada bahagian tentang pembunuhan Ghaṭotkaca—berakhirlah bab ke-171, yang menggambarkan pertempuran malam serta pergelutan yang kacau, padat dan saling berbelit. Kolofon ini menandai titik peralihan naratif: sesudah tekanan moral peperangan dalam gelap dan hiruk-pikuk tempur yang tidak teratur, teks menutup bab ini secara rasmi, menegaskan bahawa kekacauan perang menjadi semakin dahsyat apabila dilangsungkan dalam kegelapan dan kegilaan amuk.

Verse 263

अर्जुन योधयन्ति स्म क्षत्रिया: कालचोदिता: । वे कालप्रेरित क्षत्रिय अर्जुनपर बड़े-बड़े अस्त्रोंकी वर्षा करते हुए उनके साथ युद्ध करने लगे

Sañjaya berkata: Didorong oleh paksaan Kāla (Waktu), para pahlawan kṣatriya menyerbu Arjuna dan bertempur dengannya, menghujaninya dengan senjata-senjata dahsyat—gambaran perang ketika kehendak manusia ditekan masuk ke dalam arus besar takdir yang membawa kebinasaan.

Verse 366

ननाद च महानादं पूरयन्निव मेदिनीम्‌ | इस प्रकार घायल होनेपर उलूकने भगवान्‌ श्रीकृष्णपर प्रहार किया और पृथ्वीको गुँजाते हुए-से बड़े जोरसे गर्जना की

Sañjaya berkata: Dia mengaum dengan ngauman yang dahsyat, seolah-olah memenuhi seluruh bumi dengan gema. Walaupun terluka, Ulūka tetap memukul Bhagavān Śrī Kṛṣṇa dan, dengan jeritan menggelegar, membuat tanah seakan-akan bergetar—gambaran keganasan perang, ketika amarah dan keangkuhan meluap biarpun dalam luka, namun berlawanan nyata dengan ketenangan dharmika Kṛṣṇa di tengah kekerasan.

Verse 373

निनन्‍्ये च चतुरो वाहान्‌ यमस्य सदन प्रति । उस समय अर्जुनने रणभूमिमें अपने बाणोंद्वारा शकुनिका धनुष काट दिया और उसके चारों घोड़ोंको भी यमलोक भेज दिया

Sañjaya berkata: Dalam bahang medan perang, Arjuna memutuskan busur Śakuni dengan anak panahnya, lalu menghantar empat ekor kudanya menuju kediaman Yama—gambaran tindakan ketenteraan yang pantas dan tuntas, ketika kemahiran perang menjadi alat kepada maut yang tidak terelakkan di gelanggang pertempuran.

Verse 386

उलूकस्य रथं तूर्णमारुरोह विशाम्पते । प्रजापालक भरतश्रेष्ठ! तब सुबलपुत्र शकुनि अपने रथसे कूदकर तुरंत ही उलूकके रथपर जा चढ़ा

Sañjaya berkata: Wahai tuan manusia, wahai pelindung rakyat, yang terbaik antara keturunan Bharata—ketika itu Śakuni, putera Subala, melompat turun dari keretanya sendiri dan serta-merta menaiki kereta Ulūka. Dalam tekanan perang, pertukaran kereta yang pantas ini menandakan penyelarasan taktik yang segera dan kesediaan meninggalkan kedudukan peribadi demi keuntungan serta-merta.

Verse 396

पार्थ सिषिचतुर्बाणैर्गिरिं मेघाविवाम्बुभि: । एक रथपर आरूढ़ हुए पिता और पुत्र दोनों महारथियोंने अर्जुनपर उसी प्रकार बाणोंकी वर्षा आरम्भ कर दी, जैसे दो मेघखण्ड अपने जलसे किसी पर्वतको सींच रहे हों

Sañjaya berkata: Si bapa dan si anak—kedua-duanya pahlawan agung, menaiki satu kereta perang yang sama—mula membasahi Pārtha (Arjuna) dengan hujan anak panah, laksana dua gumpal awan menyiram sebuah gunung dengan curahan hujan. Gambaran ini menegaskan bahawa dalam amukan perang, pertalian darah dan pengekangan diri tenggelam oleh tekad kepahlawanan, dan Arjuna dijadikan tumpuan keganasan yang tertumpu serta tersusun.

Verse 403

विद्रावयंस्तव चमूं शतशो व्यधमच्छरै: । महाराज! परंतु पाण्डुनन्दन अर्जुनने उन दोनोंको तीखे बाणोंसे घायल करके आपकी सेनाको भगाते हुए उसे सैकड़ों बाणोंसे छिन्न-भिन्न कर दिया

Sañjaya berkata: Wahai Raja! Namun Arjuna, putera Pāṇḍu, melukakan kedua-duanya dengan anak panah yang tajam; lalu sambil memaksa bala tentera tuanku berundur lari, dia mengoyak-ngoyakkan angkatan itu dengan ratusan batang panah. Adegan ini menyingkap etika perang yang muram: keperkasaan terserlah melalui kemahiran yang berdisiplin, namun ia berlaku di tengah keperluan ganas yang tragis dan runtuhnya barisan tentera di bawah strategi yang lebih unggul.

Verse 416

विच्छिन्नानि तथा राजन्‌ बलान्यासन्‌ विशाम्पते । प्रजापालक नरेश! जैसे हवा बादलोंको चारों ओर उड़ा देती है, उसी प्रकार अर्जुनने आपकी सेनाओं को छिजन्न-भिन्न कर दिया

Sañjaya berkata: Wahai Raja, tuan pelindung rakyat, bala tentera tuanku pun hancur dan berselerak demikian. Seperti angin menghamburkan awan ke segala arah, demikianlah Arjuna memecah-belahkan angkatan tuanku hingga berpecah-pecah dan kacau-bilau.

Verse 426

प्रदुद्राव दिश: सर्वा वीक्षमाणं भयार्दितम्‌ । भरतश्रेष्ठ उस समय रात्रिमें अर्जुनद्वारा मारी जाती हुई आपकी सेना भयसे पीड़ित हो सम्पूर्ण दिशाओंकी ओर देखती हुई भाग चली

Sañjaya berkata: Dihimpit ketakutan, bala tentera—menjeling ke segala arah mencari tempat selamat—pecah lalu lari ke semua penjuru. Pada malam itu, ketika Arjuna menumpaskan mereka, panik menguasai hati, dan susunan barisan runtuh menjadi pelarian yang terdesak.

Verse 433

सम्भ्रान्ता: पर्यधावन्त तस्मिंस्तमसि दारुणे | कुछ लोग अपने वाहनोंको समरांगणमें ही छोड़कर भाग चले। दूसरे लोग उन्हें तेजीसे हॉँकते हुए भागे और कितने ही सैनिक भ्रान्त होकर उस दारुण अन्धकारमें चारों ओर चक्कर काटते रहे

Sañjaya berkata: Dalam kegelapan yang mengerikan itu, para pahlawan, dikuasai panik dan kekeliruan, berlari lintang-pukang ke segala arah. Ada yang meninggalkan kereta perang dan tunggangan mereka di medan laga lalu melarikan diri; yang lain memecut kenderaan mereka sekuat mungkin untuk menyelamatkan nyawa; dan ramai juga yang terpinga-pinga, berpusing-pusing tanpa arah dalam kelam yang kejam—menunjukkan bagaimana ketakutan dapat melarutkan disiplin dan tertib dalam perang.

Verse 443

दभ्मतुर्मुदिती शड्खौ वासुदेवधनंजयौ । भरतश्रेष्ठ! रणभूमिमें आपके योद्धाओंको जीतकर प्रसन्नतासे भरे हुए भगवान्‌ श्रीकृष्ण और अर्जुन अपना-अपना शंख बजाने लगे

Sañjaya berkata: Wahai yang terbaik daripada keturunan Bharata! Di medan perang, setelah menewaskan para pahlawanmu, Vāsudeva (Śrī Kṛṣṇa) dan Dhanañjaya (Arjuna), dipenuhi kegembiraan, meniup sangkakala mereka masing-masing. Bunyi itu bukan sekadar tanda kemenangan, tetapi suatu pengisytiharan yang disengajakan tentang tekad dan tujuan yang benar, di tengah beban moral peperangan.

Verse 453

चिच्छेद धनुषस्तूर्ण ज्यां शरेण शितेन ह । महाराज! उधर धृष्टद्युम्नने तीन बाणोंसे द्रोणाचार्यको बींधकर तुरंत ही तीखे बाणसे उनके धनुषकी प्रत्यंचा काट डाली

Sañjaya berkata: Wahai Raja! Di sana, Dhṛṣṭadyumna menembusi Droṇācārya dengan tiga anak panah, lalu seketika itu juga, dengan satu anak panah yang tajam, memutuskan tali busurnya. Dalam ketegangan moral perang, perbuatan itu menandakan keperluan taktik yang mendesak—melucutkan senjata seorang guru-pejuang yang digeruni untuk menahan pembunuhan lanjut—namun ia juga menegaskan keperluan tragis akan kekerasan apabila dharma dipertikaikan di medan laga.

Verse 463

आददेअन्यद्‌ धनु: शूरो वेगवत्‌ सारवत्तरम्‌ । तब क्षत्रियमर्दन शूरवीर द्रोणाचार्यने उस धनुषको भूमिपर रखकर दूसरा अत्यन्त प्रबल और वेगशाली धनुष हाथमें लिया

Sañjaya berkata: Sang pahlawan mengambil sebuah busur yang lain—lebih kuat, lebih pantas, dan lebih sesuai untuk pertempuran. Setelah meletakkan senjata sebelumnya ke tanah, dia menggenggam busur yang amat gagah dan laju untuk meneruskan perang, memperlihatkan peningkatan tanpa henti yang lazim dalam perang yang dianggap benar apabila kewajipan telah tetap dan pertarungan menjadi tidak berkompromi.

Verse 473

सारथिं पजञ्चभिर्बाणै राजन्‌ विव्याध संयुगे । राजन! तत्पश्चात द्रोणने युद्धस्थलमें धृष्टद्युम्मको सात बाणोंसे बींधकर उनके सारथिको पाँच बाँणोंसे घायल कर दिया

Sañjaya berkata: Wahai Raja! Dalam pertempuran, dia menikam sais kereta dengan lima anak panah. Kemudian, Droṇa menembusi Dhṛṣṭadyumna dengan tujuh anak panah dan mencederakan saisnya dengan lima anak panah. Peristiwa ini menegaskan bahawa dalam keganasan perang, para pejuang bukan sahaja menyerang pahlawan utama, malah juga para penyokong jentera peperangan—menyingkap ketegangan etika yang suram antara keperluan ketenteraan dan cita-cita kelakuan yang benar.

Verse 493

प्रावर्तत नदी घोरा शोणितौघतरड्)िणी । माननीय नरेश! इस प्रकार जब आपके पुत्रकी उस सेनाका वध होने लगा, तब वहाँ रक्तराशिके प्रवाहसे तरंगित होनेवाली एक भयंकर नदी बह चली

Sañjaya berkata: “Wahai raja yang mulia! Di sana mengalirlah sebuah sungai yang menggerunkan, ombaknya terbentuk daripada limpahan darah. Wahai raja yang dihormati, apabila pembunuhan terhadap bala tentera puteramu bermula demikian, medan perang itu sendiri seakan-akan memancarkan aliran yang dahsyat, beriak oleh arus darah yang bertimbun.”

Verse 503

यथा वैतरणी राजन्‌ यमराजपुरं प्रति । राजन! दोनों सेनाओंके बीचमें बहनेवाली वह नदी मनुष्यों, घोड़ों और हाथियोंको भी बहाये लिये जाती थी, मानो वैतरणी नदी यमराजपुरीकी ओर जा रही हो

Sañjaya berkata: “Wahai Raja, sebagaimana sungai Vaitaraṇī mengalir menuju kota Yama, demikianlah juga sungai yang mengalir di antara dua bala tentera itu menyapu pergi manusia, kuda, dan gajah—menjadikan medan perang seakan-akan laluan menuju maut itu sendiri.”

Verse 513

अभ्यराजत तेजस्वी शक्रो देवगणेष्विव । उस सेनाको भगाकर प्रतापी धृष्टद्युम्न देवताओंके समूहमें तेजस्वी इन्द्रके समान सुशोभित होने लगे

Sañjaya berkata: “Dhrishtadyumna yang bersinar dan perkasa, setelah memukul mundur bala tentera itu, tampak gemilang laksana Indra di tengah kumpulan para dewa. Setelah memecahkan susunan musuh dan mencerai-beraikan kekuatan mereka, dia berdiri menonjol di tengah para pahlawannya dengan sinar kewibawaan seperti Indra di alam kayangan.”

Verse 523

यमौ च युयुधानश्च पाण्डवश्व वृकोदर: । तदनन्तर धृष्टद्युम्न, शिखण्डी, नकुल, सहदेव, सात्यकि तथा पाण्डुपुत्र भीमसेनने भी अपने महान्‌ शंखको बजाया

Sañjaya berkata: Kemudian kedua-dua putera kembar (Nakula dan Sahadeva), serta Yuyudhāna (Sātyaki), dan Pāṇḍava Vṛkodara (Bhīma) meniup sangkakala kerang mereka yang besar. Selepas mereka, Dhṛṣṭadyumna, Śikhaṇḍī, Nakula, Sahadeva, Sātyaki, dan Bhīmasena—putera Pāṇḍu—juga meniup sangkakala kerang mereka yang gagah. Gemuruh bunyi sangkakala itu mengisytiharkan tekad dan kesatuan di medan perang.

Verse 2736

प्रत्यवारयदायस्त: प्रकुर्वन्‌ विपुलं क्षयम्‌ । यद्यपि अर्जुन कौरव-सेनाका महान्‌ संहार करते-करते थक गये थे, तो भी उन्होंने उन सहसौरों रथों, हाथियों और घुड़सवारोंकी सेनाको आगे बढ़नेसे रोक दिया

Sañjaya berkata: Walaupun Arjuna telah letih kerana berulang kali menimpakan pembantaian besar ke atas bala Kaurava, dia tetap menahan kemaraan ribuan kereta perang, gajah, dan pasukan berkuda itu. Bahkan dalam keletihan, tekadnya tidak mengendur; dia terus menyekat gelombang mara musuh, menunaikan dharma seorang pahlawan di tengah kerasnya keperluan medan perang.