Shloka 44

(दुर्योधनस्य क्षुद्रस्यथ न प्रमाणेडवतिष्ठत: । सौमदत्तेरव॑ध: साधु: स वै साहाय्यकारिण: ।। “जो शास्त्रीय मर्यादामें स्थित नहीं रहता, उस नीच दुर्योधनकी सहायता करनेवाले सोमदत्तकुमार भूरिश्रवाका जो इस प्रकार वध हुआ है, वह ठीक ही है। अस्मदीया मया रक्ष्या: प्राणबाध उपस्थिते । ये मे प्रत्यक्षतों वीरा हन्येरन्निति मे मति: ।। “मेरा यह दृढ़ निश्चय है कि मुझे प्राण-संकट उपस्थित होनेपर आत्मीय जनोंकी रक्षा करनी चाहिये; विशेषत: उन वीरोंकी जो मेरी आँखोंके सामने मारे जा रहे हों। सात्यकिश्न वश॑ नीत: कौरवेण महात्मना । ततो मयैतच्चरितं प्रतिज्ञारक्षणं प्रति ।। “कुरुवंशी महामना भूरिश्रवाने सात्यकिको अपने वशमें कर लिया था। इसीसे अपनी प्रतिज्ञाकी रक्षाके लिये मैंने यह कार्य किया है'। संजय उवाच पुनश्चव कृपया5<विष्टो बहु तत्तद्‌ विचिन्तयन्‌ उवाच चैनं कौरव्यमर्जुन: शोकपीडित: ।। संजय कहते हैं--राजन्‌! फिर बहुत-सी भिन्न-भिन्न बातें सोचकर अर्जुन दयासे द्रवित और शोकसे पीड़ित हो उठे तथा कुरुवंशी भूरिश्रवासे इस प्रकार बोले। अजुन उवाच धिगस्तु क्षत्रधर्म तु यत्र त्वं पुरुषेश्चर: । अवस्थामीदृशीं प्राप्त: शरण्य: शरणप्रद: । अर्जुनने कहा--उस क्षत्रिय-धर्मको धिक्कार है, जहाँ दूसरोंको शरण देनेवाले आप- जैसे शरणागतवत्सल नरेश एसी अवस्थाको जा पहुँचे हैं। को हि नाम पुमॉल्लोके मादृश: पुरुषोत्तम: । प्रहरेत्‌ त्वद्विधं त्वद्य प्रतिज्ञा यदि नो भवेत्‌ ।।) यदि पहलेसे प्रतिज्ञा न की गयी होती तो संसारमें मेरे-जैसा कौन श्रेष्ठ पुरुष आप-जैसे गुरुजनपर आज ऐसा प्रहार कर सकता था। एवमुक्त: स पार्थेन शिरसा भूमिमस्पृशत्‌ । पाणिना चैव सब्येन प्राहिणोदस्य दक्षिणम्‌,कुन्तीकुमार अर्जुनके ऐसा कहनेपर भूरिश्रवाने अपने मस्तकसे भूमिका स्पर्श किया। बायें हाथसे अपना दाहिना हाथ उठाकर अर्जुनके पास फेंक दिया

arjuna uvāca |

duryodhanasya kṣudrasya yathā na pramāṇe 'vatiṣṭhataḥ |

saumadatter avadhaḥ sādhuḥ sa vai sahāyyakāriṇaḥ ||

asmadīyā mayā rakṣyāḥ prāṇabādhe upasthite |

ye me pratyakṣato vīrā hanyerann iti me matiḥ ||

sātyakiś ca vaśaṃ nītaḥ kauraveṇa mahātmanā |

tato mayaitac caritaṃ pratijñārakṣaṇaṃ prati ||

sañjaya uvāca |

punaś ca kṛpayāviṣṭo bahu tat-tad vicintayan |

uvāca cainaṃ kauravyam arjunaḥ śokapīḍitaḥ ||

arjuna uvāca |

dhig astu kṣatradharmaṃ tu yatra tvaṃ puruṣeśvara |

avasthām īdṛśīṃ prāptaḥ śaraṇyaḥ śaraṇapradaḥ ||

ko hi nāma pumāṃl loke mādṛśaḥ puruṣottama |

praharet tvad-vidhaṃ tv adya pratijñā yadi no bhavet ||

evam uktaḥ sa pārthena śirasā bhūmim aspṛśat |

pāṇinā caiva savyena prāhiṇod asya dakṣiṇam ||

Arjuna berkata: “Oleh sebab Duryodhana yang hina itu tidak berdiri dalam batas tata susila yang benar, maka pembunuhan terhadap putera Somadatta (Bhūriśravas)—sebagai pembantu dan penyokongnya—memanglah wajar. Apabila nyawa terancam, tekadku teguh untuk melindungi kaumku sendiri—terutama para wira yang sedang ditumpaskan di hadapan mataku. Bhūriśravas, Kuru yang berhati luhur, telah menundukkan Sātyaki di bawah kuasanya; maka demi memelihara sumpahku, aku bertindak demikian.” Sañjaya berkata: “Wahai Raja, kemudian Arjuna—dilembutkan oleh belas kasihan, memikirkan banyak hal, dan dihimpit dukacita—berkata lagi kepada Bhūriśravas, orang Kuru itu: ‘Celakalah dharma kṣatriya yang membuat engkau—tuan di antara manusia, pemberi perlindungan dan layak menjadi tempat berlindung—jatuh ke keadaan begini. Jika tiada sumpah yang telah diikrarkan sebelumnya, siapakah di dunia ini, walau orang sepertiku, sanggup hari ini memukul seorang yang mulia sepertimu?’ Setelah mendengar kata-kata Pārtha itu, Bhūriśravas menyentuhkan kepalanya ke bumi, lalu dengan tangan kirinya mengangkat tangan kanannya dan melemparkannya ke arah Arjuna.”

दुर्योधनस्यof Duryodhana
दुर्योधनस्य:
Sambandha
TypeNoun
Rootदुर्योधन
FormMasculine, Genitive, Singular
क्षुद्रस्यof the base/mean (one)
क्षुद्रस्य:
Sambandha
TypeAdjective
Rootक्षुद्र
FormMasculine, Genitive, Singular
अथthen/now
अथ:
TypeIndeclinable
Rootअथ
not
:
TypeIndeclinable
Root
प्रमाणेin authority/measure; within proper bounds
प्रमाणे:
Adhikarana
TypeNoun
Rootप्रमाण
FormNeuter, Locative, Singular
एवindeed/just
एव:
TypeIndeclinable
Rootएव
अवतिष्ठतःstands/remains
अवतिष्ठतः:
TypeVerb
Rootअव + स्था
FormPresent, Third, Singular, Parasmaipada
सौमदत्तेःof the son of Somadatta (Bhūriśravas)
सौमदत्तेः:
Sambandha
TypeNoun
Rootसौमदत्ति
FormMasculine, Genitive, Singular
वधःkilling/slaying
वधः:
Karta
TypeNoun
Rootवध
FormMasculine, Nominative, Singular
साधुःproper/right
साधुः:
Predicate
TypeAdjective
Rootसाधु
FormMasculine, Nominative, Singular
सःhe/that
सः:
Karta
TypePronoun
Rootतद्
FormMasculine, Nominative, Singular
वैindeed (emphatic)
वै:
TypeIndeclinable
Rootवै
सहाय्यकारिणःof the helper/one who renders aid
सहाय्यकारिणः:
Sambandha
TypeNoun
Rootसहाय्यकारिन्
FormMasculine, Genitive, Singular

अजुन उवाच

A
Arjuna (Pārtha, Kuntīkumāra)
D
Duryodhana
S
Somadatta
B
Bhūriśravas (Saumadatti)
S
Sātyaki
S
Sañjaya
D
Dhṛtarāṣṭra (implied by ‘O King’)

Educational Q&A

The passage dramatizes a clash between two ethical imperatives in war: fidelity to a vow (pratijñā-rakṣaṇa) and the ideal of kṣatriya honor that protects the vulnerable and respects a worthy opponent. Arjuna justifies his harsh act as necessary to keep his pledge and save an ally, yet he simultaneously condemns the very warrior-code that can force such a deed, revealing the moral cost of rigid obligations amid battlefield chaos.

Bhūriśravas (Somadatta’s son) has subdued Sātyaki. Arjuna intervenes to protect Sātyaki and to uphold a prior vow, resulting in Bhūriśravas being grievously harmed (his right arm severed). Afterward Arjuna, moved by compassion and grief, speaks to Bhūriśravas with remorse, denouncing the situation that has reduced a refuge-giving noble to such suffering; Bhūriśravas accepts the outcome, bowing to the ground and casting away his severed arm.