Adhyaya 136

Verse 1

भीस्न्आ तन () अजमना चतुस्त्रिंशर्दाधकशततमो< ध्याय: भीमसेन और कर्णका युद्ध

Sañjaya berkata: Karṇa, setelah dilucutkan sepenuhnya daripada keretanya, sekali lagi ditewaskan oleh Bhīma. Dengan menaiki kereta lain, dia kembali ke medan dan menikam Pāṇḍava itu sekali lagi—menunjukkan bahawa dalam amukan perang, kekalahan bukan membawa renungan, tetapi kebangkitan semula keganasan dan keteguhan untuk terus menyerang.

Verse 2

संजय कहते हैं--राजन्‌! सब प्रकारसे रथहीन एवं भीमसेनके द्वारा पुनः: पराजित हुए कर्णने दूसरे रथपर बैठकर पाण्डुकुमार भीमसेनको पुनः बींध डाला ।।

Sanjaya berkata: Wahai Raja, Karna—yang telah kehilangan kereta perangnya dan sekali lagi ditewaskan oleh Bhimasena—menaiki sebuah kereta lain lalu memanah Bhima, putera Pandu, sekali lagi. Seperti dua gajah raja yang gagah bertembung berhadapan dengan hujung gading, Karna dan Bhima, melepaskan anak panah dari busur yang ditarik sepenuhnya, mula saling melukai antara satu sama lain.

Verse 3

अथ कर्ण: शरव्रातैर्भीमसेनं समार्पयत्‌ । ननाद च महानादं पुनर्विव्याध चोरसि,तदनन्तर कर्णने अपने बाणसमूहोंद्वारा भीमसेनको घायल कर दिया। उसने बड़े जोरसे गर्जना की और पुन: भीमसेनकी छातीमें चोट पहुँचायी

Sanjaya berkata: Kemudian Karna menghujani Bhimasena dengan rentetan anak panah hingga melukainya. Dia mengaum dengan laungan yang dahsyat, lalu sekali lagi menikam dada Bhimasena.

Verse 4

तं भीमो दशभिर्बाणै: प्रत्यविध्यदजिद्वागै: । पुनर्विव्याध सप्तत्या शराणां नतपर्वणाम्‌

Sanjaya berkata: Bhima membalas Karna dengan sepuluh anak panah yang pantas dan tidak tersasar. Kemudian, meneruskan serangan, dia menikam Karna dengan tujuh puluh anak panah yang beruas bengkok.

Verse 5

कर्ण तु नवभिर्भीमो भित्त्वा राजन्‌ स्तनान्तरे । ध्वजमेकेन विव्याध सायकेन शितेन ह,राजन्‌! भीमसेनने कर्णकी छातीमें नौ बाणोंद्वारा गहरी चोट पहुँचाकर एक तीखे बाणसे उसकी ध्वजाको भी छेद दिया

Sanjaya berkata: Wahai Raja, Bhima telah menikam Karna di bahagian antara kedua-dua dada dengan sembilan anak panah, lalu dengan sebatang anak panah yang tajam dia menebuk pula panjinya.

Verse 6

सायकानां ततः पार्थस्त्रिषष्ट्या प्रत्यविध्यत । तोत्रैरिव महानागं कशाभिरिव वाजिनम्‌

Sanjaya berkata: Kemudian putera Pritha (Bhima) membalas dengan enam puluh tiga anak panah—seperti gajah besar dipacu dengan cangkuk, atau kuda digesa dengan cemeti.

Verse 7

सो5तिविद्धों महाराज पाण्डवेन यशस्विना । सृक्किणी लेलिहन्‌ वीर: क्रोधरक्तान्तलोचन:,महाराज! यशस्वी पाण्डुपुत्रके द्वारा अत्यन्त घायल होकर वीर कर्ण क्रोधसे लाल आँखें करके अपने दोनों जबड़ोंको चाटने लगा

Sañjaya berkata: Wahai Raja Agung, setelah ditembusi dengan parah oleh Pāṇḍava yang termasyhur, pahlawan Karṇa—dengan hujung matanya memerah kerana amarah—mula menjilat bibirnya, suatu tanda garang akan maruah yang tercalar dan murka yang sedang membuak di tengah etika balas dendam yang kejam di medan perang.

Verse 8

तत: शरं महाराज सर्वकायावदारणम्‌ । प्राहिणोद्‌ भीमसेनाय बलायेन्द्र इवाशनिम्‌

Sañjaya berkata: “Kemudian, wahai raja agung, dia melepaskan ke arah Bhīmasena sebatang anak panah yang mampu mengoyak seluruh tubuh—seperti Indra dahulu melontar vajra terhadap Bala.” Perumpamaan itu menambah beratnya suasana: niatnya bukan sekadar melukai, tetapi membinasakan, menandakan perang telah memuncak menjadi pertarungan daya yang melampaui biasa, seakan-akan berunsur ketuhanan.

Verse 9

स निर्भिद्य रणे पार्थ सूतपुत्रधनुश्च्युत: । अगच्छद्‌ दारयन्‌ भूमिं चित्रपुडख: शिलीमुख:

Sañjaya berkata: Di tengah pertempuran, anak panah itu—dilepaskan dari busur putera Sūta—menembusi Bhīmasena dan terus meluncur, membelah bumi ketika melaju, lalu lenyap masuk ke dalam tanah. Adegan ini menegaskan momentum perang yang tidak mengenal henti, apabila keperkasaan dan amarah mendorong senjata melampaui sasaran terdekat, menambah beratnya makna keganasan di medan laga.

Verse 10

ततो भीमो महाबाहु: क्रोधसंरक्तलोचन: । वज्जकल्पां चतुष्किष्कुं गुर्वी रुक्माड़दां गदाम्‌

Sañjaya berkata: Kemudian Bhīma, pahlawan berlengan perkasa, dengan mata merah menyala kerana amarah, menggenggam sebatang gada yang berat—keras seperti vajra, sepanjang empat hasta, dan berhias emas—lalu bersiap menghadapi tuntutan getir pertempuran.

Verse 11

प्राहिणोत्‌ सूतपुत्राय षडस्रामविचारयन्‌ | तब क्रोधसे लाल नेत्रोंवाले महाबाहु भीमसेनने चार बित्तेकी बनी हुई वज्जके समान भयंकर तथा सुवर्णमय भुजबंदसे विभूषित छः कोणोंवाली भारी गदा उठाकर उसे बिना विचारे सूतपुत्र कर्णपर चला दिया ।।

Sañjaya berkata: Dengan pertimbangan seketika, Bhīmasena melontar ke arah putera Sūta (Karna) sebuah gada besar bermata enam. Dalam amarah, matanya merah menyala; mengangkat senjata yang menggerunkan itu—panjang empat hasta, keras seperti vajra, dan dihiasi gelang lengan emas—dia melemparkannya tanpa ragu kepada Karna. Dengan gada itu, Adhiratha (Karna) menumbangkan kereta perang yang berkuda baik dan dipandu dengan cermat. Adegan ini menegaskan bahawa amarah dapat mengatasi pertimbangan, bahkan pada wira perkasa, dan keganasan memuncak apabila pengendalian diri (dama) ditinggalkan.

Verse 12

ततो भीमो महाबाहु: क्षुराभ्यां भरतर्षभ

Sañjaya berkata: Maka Bhīma, wira berlengan perkasa, wahai banteng di antara kaum Bharata, mengangkat senjata yang setajam mata pisau—tanda bahawa pertempuran kini beralih kepada keputusan yang tegas dan tanpa belas, ketika keberanian diuji dan pengekangan diri diregangkan oleh tuntutan perang.

Verse 13

हताश्वसूतमुत्सूज्य सरथं पतितध्वजम्‌

Sañjaya berkata: Dengan meninggalkan kereta perang yang kuda-kudanya dan saisnya telah terbunuh—meskipun kereta itu sendiri masih berdiri dengan kelengkapannya—(dia meninggalkan) kereta yang kini tercemar kehormatannya dan tidak lagi berguna, panjinya telah jatuh. Baris ini menegaskan etika medan perang: apabila alat tempur telah rosak dan para pelindungnya gugur, seorang pahlawan harus berundur dari tunggangan yang musnah itu, bukan berpaut pada lambang yang telah kosong daripada fungsi dan maruah.

Verse 14

तत्राद्भुतमपश्याम राधेयस्य पराक्रमम्‌

Sañjaya berkata: Di sana kami menyaksikan sesuatu yang menakjubkan—keperkasaan wira Radheya (Karna). Di tengah tekanan moral dan keganasan yang tidak berkesudahan, keberaniannya yang luar biasa terserlah sebagai tontonan gemilang keunggulan seni perang.

Verse 15

विरथं त॑ नरश्रेष्ठ दृष्टवका55घिरथिमाहवे

Sañjaya berkata: Melihat Karna, insan terbaik, berdiri di medan perang tanpa kereta, Duryodhana berkata kepada saudaranya Durmukha: “Durmukha! Karna putera Radha ini telah dilucutkan keretanya oleh Bhimasena. Sediakanlah sebuah kereta untuk maharathi ini—wira terunggul ini!” Saat itu menegaskan etika medan perang: menyokong sekutu dan memulihkan keupayaan seorang pahlawan untuk bertempur, walau di tengah keganasan yang tidak bertepi.

Verse 16

दुर्योधनस्ततो राजन्नभ्यभाषत दुर्मुखम्‌ । एष दुर्मुख राधेयो भीमेन विरथीकृत:

Sañjaya berkata: Kemudian, wahai Raja, Duryodhana berkata kepada Durmukha: “Lihatlah, Durmukha—Radheya (Karna) telah dijadikan tanpa kereta oleh Bhima.” Laporan ini menonjolkan perubahan nasib yang pantas dalam perang serta tekanan moral yang menimpa para panglima apabila seorang pahlawan termasyhur tiba-tiba dijatuhkan.

Verse 17

ततो दुर्योधनवच: श्रुत्वा भारत दुर्मुख:

Sañjaya berkata: Maka, wahai Bhārata, setelah mendengar kata-kata Duryodhana, Durmukha pun menjawab—reaksinya dibentuk oleh kesetiaan kepada rajanya dan tekad yang kian mengeras di kem Kaurava di tengah tekanan moral peperangan.

Verse 18

त्वरमाणो< भ्ययात्‌ कर्ण भीम॑ चावारयच्छरै: । दुर्मुखं प्रेक्ष्य संग्रामे सूतपुत्रपदानुगम्‌

Sañjaya berkata: Dengan tergesa-gesa mara ke hadapan, Karṇa meluru dan menahan Bhīma dengan hujan anak panah. Melihat Durmukha di medan perang, yang menuruti jejak putera kusir (Karṇa), dia pun terus mendesak—suatu gambaran kesetiaan dan peneladanan kepahlawanan di tengah gelora moral peperangan.

Verse 19

वायुपुत्र: प्रहष्टे> भूत्‌ सक्किणी परिसंलिहन्‌ । भरतनन्दन! दुर्योधनकी यह बात सुनकर दुर्मुख बड़ी उतावलीके साथ कर्णके समीप आ पहुँचा और भीमसेनको अपने बाणोंद्वारा रोका। संग्राममें सूतपुत्रके चरणोंका अनुसरण करनेवाले दुर्मुखको देखकर वायुपुत्र भीमसेन बड़े प्रसन्न हुए। वे अपने दोनों गलफर चाटने लगे |। तत: कर्ण महाराज वारयित्वा शिलीमुखै:

Sañjaya berkata: Putera Vāyu, Bhīma, menjadi amat gembira lalu menjilat bibirnya. Wahai keturunan Bharata, mendengar kata-kata Duryodhana, Durmukha bergegas tiba di sisi Karṇa dan menahan Bhīmasena dengan anak panahnya. Melihat Durmukha—yang dalam pertempuran menuruti jejak putera kusir (Karṇa)—Bhīma yang lahir daripada Vāyu sangat bersuka, menjilat kedua-dua penjuru mulutnya seolah-olah dahagakan laga. Kemudian Raja Karṇa, setelah mengekang musuh dengan anak panah yang tajam, meneruskan pertempuran.

Verse 20

तस्मिन्‌ क्षणे महाराज नवभिर्नतपर्वभि:

Sañjaya berkata: “Pada saat itu juga, wahai raja agung, (dia/mereka) diserang oleh sembilan (senjata/anak panah) yang sendinya melengkung—menyambar pantas dalam gentingnya pertempuran.”

Verse 21

ततस्तमेवाधिरथि: स्यन्दनं दुर्मुखे हते

Sañjaya berkata: Kemudian, apabila Durmukha telah terbunuh, kusir-ksatria yang perkasa itu juga menaiki kereta—mendesak pertempuran terus maju dalam momentum perang yang muram, di mana gugurnya seorang pahlawan segera memaksa yang lain memikul beban tempur.

Verse 22

आस्थित: प्रबभौ राजन्‌ दीप्यमान इवांशुमान्‌ । नरेश्वर! दुर्मुखके मारे जानेपर कर्ण उसी रथपर बैठकर देदीप्यमान सूर्यके समान प्रकाशित होने लगा ।।

Sañjaya berkata: Wahai Raja, Karṇa, duduk teguh di atas keretanya, bersinar laksana matahari yang menyala. Namun apabila melihat Durmukha terbaring di bumi dengan titik-titik hayatnya hancur, bermandi darah, sang wira menarik nafas panjang yang panas dan tidak mampu menetapkan sebarang tekad.

Verse 23

दृष्टवा कर्णोडश्रुपूर्णाक्षो मुहूर्त नाभ्यवर्तत । त॑ गतासुमतिक्रम्य कृत्वा कर्ण: प्रदक्षिणम्‌

Sañjaya berkata: Melihatnya, mata Karṇa dipenuhi air mata dan seketika dia tidak mampu bertindak. Kemudian, melangkah melewati jasad yang nyawanya telah pergi, Karṇa melakukan pradakṣiṇa—mengelilinginya sebagai tanda hormat yang berat dan tertahan.

Verse 24

तस्मिंस्तु विवरे राजन्‌ नाराचान्‌ गार्ध्रवासस:

Sañjaya berkata: Wahai Raja, tepat pada celah itu, para pahlawan yang berselubung bulu burung hering melepaskan anak panah nārāca.

Verse 25

ते तस्य कवचं भित्त्वा स्वर्णचित्रं महौजस:

Sañjaya berkata: Dengan kekuatan yang besar, mereka memecahkan baju zirahnya yang berhiaskan emas.

Verse 26

अपिबन सूतपुत्रस्य शोणितं रक्तभोजना:

Sañjaya berkata: Mereka yang memakan darah itu meminum darah putera sais—Karṇa.

Verse 27

क्रुद्धा इव मनुष्येन्द्र भुजड़ा: कालचोदिता: । नरेन्द्र! वे रक्तका आहार करनेवाले बाण क्रोधभरे कालप्रेरित भुजंगोंके समान सूतपूत्र कर्णका खून पीने लगे ।। प्रसर्पमाणा मेदिन्यां ते व्यरोचन्त मार्गणा:

Sañjaya berkata: Wahai yang terbaik antara manusia, anak-anak panah itu—laksana ular berbisa yang murka, digerakkan oleh Kala (Waktu)—seakan-akan meminum darah Karṇa, putera si kusir. Menyebar di atas bumi, peluru-peluru itu memancar cemerlang, seolah-olah didorong oleh amarah dan kuasa tak terelakkan takdir.

Verse 28

त॑ प्रत्यविध्यद्‌ राधेयो जाम्बूनदविभूषितै:

Sañjaya berkata: Lalu Rādheya (Karṇa) membalas serangan itu, melepaskan anak panah yang dihiasi emas Jāmbūnada—kilau kemegahan kepahlawanan di tengah timbal balik ngeri keganasan medan perang.

Verse 29

ते भीमसेनस्य भुजं सब्यं निर्भिद्य पत्रिण:

Sañjaya berkata: Para pahlawan pembawa panah itu menembusi lengan kiri Bhīmasena—gambaran kekejaman sengit pertempuran, ketika yang terperkasa pun terluka, dan ketabahan menjadi ujian tekad di tengah kekacauan moral perang.

Verse 30

ते व्यरोचन्त नाराचा: प्रविशन्तो वसुंधराम्‌

Sañjaya berkata: Anak-anak panah berujung besi itu bersinar cemerlang ketika menghunjam ke bumi—gambaran daya perang yang tidak mengenal henti, ketika niat manusia berubah menjadi pemusnahan yang pantas dan tanpa wajah, dan tanah sendiri menjadi saksi akibat perang.

Verse 31

स निर्भिन्नो रणे भीमो नाराचैर्मर्मभेदिभि:

Sañjaya berkata: Di tengah pertempuran, Bhīma ditembusi oleh anak panah nārāca yang memecah titik-titik vital; namun pemandangan itu menegaskan ketepatan perang yang kejam, ketika yang terperkasa pun diuji oleh luka yang disasarkan ke bahagian tubuh paling rapuh.

Verse 32

स भीमस्त्रिभिरायत्त: सूतपुत्रं पतत्त्रिभि:

Sañjaya berkata: Bhima, setelah terkena tiga serangan dan ditekan hebat, lalu membalas menyerang putera sais kereta (Karna) dengan tiga peluru panah yang melayang pantas—kekuatan dibalas dengan kekuatan, menurut dharma pembalasan di medan perang yang garang.

Verse 33

स विह्वलो महाराज कर्णो भीमशराहत:

Sañjaya berkata: Wahai Raja, Karna—setelah dihujani panah Bhima—menjadi goyah dan bingung; ketenangannya pecah di tengah keganasan pertempuran.

Verse 34

भीमसेनस्तु विस्फार्य चापं हेमपरिष्कृतम्‌,परंतु अतिरथी भीमसेन अपने सुवर्णभूषित धनुषको ताने हुए प्रज्वलित अग्निके समान युद्धस्थलमें ही खड़े रहे

Sañjaya berkata: Bhimasena menarik busurnya yang berhias emas, berdiri teguh di medan perang, menyala seperti api yang baru dinyalakan.

Verse 35

आहवेडतिरथो<तिष्ठज्ज्वलन्निव हुताशन:,परंतु अतिरथी भीमसेन अपने सुवर्णभूषित धनुषको ताने हुए प्रज्वलित अग्निके समान युद्धस्थलमें ही खड़े रहे

Sañjaya berkata: Di tengah kancah pertempuran, pahlawan kereta yang terunggul itu tetap bertahan, menyala seperti api korban suci; keberaniannya teguh dan terkawal oleh tujuan, bukan semata-mata amarah.

Verse 116

गदया भारत: क्रुद्धो वज्ेणेन्द्र इवासुरान्‌ | जैसे कुपित हुए इन्द्रने वज़्से असुरोंका वध किया था

Sañjaya berkata: Dalam amarahnya, Bhima—keturunan Bharata—menghayun gada seperti Indra melontar vajra terhadap para Asura; dan dalam murka itu dia menewaskan kuda-kuda unggul milik Karna, putera Adhiratha, yang amat sesuai untuk membawa penunggang dan menarik kereta.

Verse 126

ध्वजमाधिरथेश्छित्त्वा सूतम भ्यहनच्छरै: । भरतश्रेष्ठ! तत्पश्चात्‌ महाबाहु भीमसेनने दो छुरोंसे कर्णकी ध्वजा काटकर अपने बाणोंद्वारा उसके सारथिको भी मार डाला

Sañjaya berkata: Setelah menebas jatuh panji Ādhiratha (Karna), Bhīmasena kemudian menumpaskan sais keretanya dengan hujan anak panah. Wahai yang terbaik dalam kalangan Bharata, perbuatan ini memperlihatkan derasnya arus pertempuran—dalam etika perang yang keras, melumpuhkan lambang keperkasaan dan memutuskan tenaga sokongan lawan menjadi satu langkah taktik di medan laga.

Verse 133

विस्फारयन्‌ धनु: कर्णस्तस्थौ भारत दुर्मना: । भारत! घोड़े और सारथिके मारे जाने तथा ध्वजाके गिर जानेपर कर्ण उस रथको छोड़कर धनुषकी टंकार करता हुआ दुःखी मनसे वहाँ खड़ा हो गया

Sañjaya berkata: Karna, berdukacita di hati, berdiri di situ sambil memetik tali busurnya hingga berdentang. Wahai Bharata! Setelah kuda-kudanya dan saisnya terbunuh serta panjinya jatuh, Karna meninggalkan kereta itu; dengan bunyi busur yang masih bergema, dia berdiri di sana dalam kesedihan—maruah seorang pahlawan tergoncang oleh runtuhnya segala penopang perang, namun tekadnya masih berpaut pada suara senjatanya.

Verse 134

इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि जयद्रथवधपर्वणि कर्णापयाने चतुस्त्रिंशदाधिकशततमो<ध्याय:

Demikianlah, dalam Śrī Mahābhārata, di dalam Droṇa Parva—khususnya pada bahagian yang mengisahkan pembunuhan Jayadratha dan episod tentang keberangkatan Karna—berakhirlah bab yang ke-136. Kolofon penutup ini menempatkan kisah dalam sejarah moral perang yang lebih luas, menandai titik peralihan dalam akibat sumpah, strategi, dan tanggungjawab di medan laga.

Verse 143

विरथो रथिनां श्रेष्ठो वारयामास यद्‌ रिपुम्‌ | वहाँ हमलोगोंने राधानन्दन कर्णका अद्भुत पराक्रम देखा। रथियोंमें श्रेष्ठ उस वीरने रथहीन होनेपर भी अपने शत्रुको आगे नहीं बढ़ने दिया

Sañjaya berkata: Walaupun kehilangan keretanya, pahlawan yang terunggul antara para kesatria berkereta itu tetap menahan musuh dan tidak membiarkannya mara. Di sana kami menyaksikan keberanian luar biasa Karna, putera Rādhā—membuktikan bahawa keperkasaan sejati dalam perang bukan diukur oleh kelengkapan, tetapi oleh keteguhan hati dan azam ketika ditimpa kehilangan.

Verse 166

त॑ रथेन नरश्रेष्ठं सम्पादय महारथम्‌ । राजन! नरश्रेष्ठ कर्णको युद्धस्थलमें रथहीन खड़ा देख दुर्योधनने अपने भाई दुर्मुखसे कहा--*दुर्मुख! यह राधानन्दन कर्ण भीमसेनके द्वारा रथसे वंचित कर दिया गया है। इस महारथी नरश्रेष्ठ वीरको रथसे सम्पन्न करो”

Sañjaya berkata: “Sediakan sebuah kereta perang bagi insan terunggul itu—sang maharathi. Wahai Raja! Melihat Karna, yang terbaik antara manusia, berdiri di medan perang tanpa kereta, Duryodhana berkata kepada saudaranya Durmukha: ‘Durmukha! Karna, putera Rādhā, telah dilucutkan keretanya oleh Bhīmasena. Lengkapkan wira maharathi ini—insan terunggul—dengan sebuah kereta!’”

Verse 193

दुर्मुखाय रथं तूर्ण प्रेषयामास पाण्डव: । महाराज! तदनन्तर कर्णको अपने बाणोंद्वारा रोककर पाण्डुकुमार भीम तुरंत ही अपने रथको दुर्मुखके पास ले गये

Sañjaya berkata: Pāṇḍava itu segera menghala keretanya dengan pantas menuju Durmukha. Wahai Raja, sejurus kemudian Karṇa menahannya dengan hujan anak panah; namun Bhīma, putera Pāṇḍu, tanpa berlengah tetap memacu keretanya rapat-rapat ke hadapan Durmukha.

Verse 203

सुमुखीैर्दुर्मुख॑ भीम: शरैर्निन्ये यमक्षयम्‌ | राजन! फिर झुकी हुई गाँठवाले नौ सुमुख बाणोंद्वारा भीमसेनने दुर्मुखको उसी क्षण यमलोक पहुँचा दिया

Sañjaya berkata: Wahai Raja, Bhīma dengan anak panah bernama Sumukha telah menembusi Durmukha dan pada saat itu juga menghantarnya ke alam Yama yang tidak binasa.

Verse 233

दीर्घमुष्णं श्वसन्‌ वीरो न किंचित्‌ प्रत्यपद्यत । दुर्मुखका मर्मस्थान विदीर्ण हो गया था। वह खूनसे लथपथ हो पृथ्वीपर पड़ा था। उसे उस दशामें देखकर कर्णके नेत्रोंमें आँसू भर आया। वह दो घड़ीतक विपक्षीका सामना न कर सका। जब उसके प्राणपखेरू उड़ गये

Sañjaya berkata: Sang wira, menarik nafas panjang yang panas, tidak dapat menetapkan sebarang keputusan. Titik hayat Durmukha telah terkoyak; tubuhnya berlumuran darah, rebah di bumi. Melihat keadaan itu, mata Karṇa dipenuhi air mata; seketika dia tidak mampu berhadapan dengan pihak lawan. Setelah nyawa benar-benar pergi, Karṇa mengelilingi mayat itu sebagai tanda hormat yang suram, lalu mara ke hadapan—namun hatinya masih goncang, belum mampu menetapkan kewajipan.

Verse 243

प्राहिणोत्‌ सूतपुत्राय भीमसेनश्षतुर्दश । राजन! इसी अवसरमें भीमसेनने सूतपुत्रपर गीधकी पाँखवाले चौदह नाराच चलाये

Sañjaya berkata: Wahai Raja, pada saat itu juga Bhīmasena melepaskan empat belas anak panah nārāca—berbulu seperti sayap burung hering—ke arah putera Sūta (Karṇa).

Verse 283

चतुर्दशभिरत्युग्रैनराचैरविचारयन्‌ । तब कर्णने कुछ विचार न करके अत्यन्त भयंकर एवं सुवर्णभूषित चौदह नाराचोंसे भीमसेनको भी घायल कर दिया

Sañjaya berkata: Tanpa sempat berfikir, Karṇa menimpa Bhīmasena dengan empat belas anak panah nārāca yang amat ganas, berhias emas, hingga melukakannya di tengah medan perang.

Verse 293

प्राविशन्‌ मेदिनीं भीमा: क्रीज्च॑ पत्ररथा इव । वे पंखधारी भयानक बाण भीमसेनकी बायीं भुजा छेदकर पृथ्वीमें समा गये, मानो पक्षी क्रौंच पर्वतको जा रहे हों

Sañjaya berkata: Anak-anak panah bersayap yang menggerunkan itu—menakutkan oleh daya hentamnya—telah menebas lengan kiri Bhīmasena lalu menembusi bumi, seolah-olah burung-burung terbang menuju Gunung Krauñca. Pemandangan itu menonjolkan ketepatan perang yang kejam: bahkan tubuh pahlawan terperkasa pun menjadi rapuh, dan momentum medan tempur mendorong senjata meluncur terus melampaui sasaran seketika.

Verse 303

गच्छत्यस्तं दिनकरे दीप्यमाना इवांशव: । वे नाराच इस पृथ्वीमें प्रवेश करते समय वैसी ही शोभा पा रहे थे, जैसे सूर्यके डूबते समय उनकी चमकीली किरणें प्रकाशित होती हैं

Sañjaya berkata: Ketika matahari sedang terbenam, batang-batang narāca yang menyala itu, saat menembusi bumi, seakan-akan memperoleh seri yang sama seperti sinar matahari yang gemilang pada waktu senja. Gambaran ini meninggikan keindahan suram medan perang, sambil menegaskan pembaziran nyawa dan keberanian dalam perang.

Verse 313

सुस्राव रुधिरं भूरि पर्वतः सलिलं यथा । मर्मभेदी नाराचोंसे रणक्षेत्रमें विदीर्ण हुए भीमसेन उसी प्रकार भूरि-भूरि रक्त बहाने लगे, जैसे पर्वत झरनेका जल गिराता है

Sañjaya berkata: Daripadanya darah mengalir dengan amat banyak, seperti gunung mencurahkan air dalam aliran-aliran. Walaupun Bhīmasena telah terkoyak di medan perang oleh anak panah besi yang menembusi titik hayat, darahnya tetap memancut seperti deras air di lereng bukit—gambaran yang menegaskan harga perang yang kejam dan rapuhnya tubuh di tengah kewajipan tempur yang tidak berkesudahan.

Verse 326

सुपर्णवेगैर्विव्याध सारथिं चास्य सप्तभि: । तब भीमसेनने भी प्रयत्नपूर्वक गरुड़के समान वेगशाली तीन बाणोंद्वारा सूतपुत्र कर्णको तथा सात बाणोंसे उसके सारथिको भी घायल कर दिया

Sañjaya berkata: Maka Bhīmasena pun berusaha dengan bersungguh-sungguh; dengan anak panah sepantas terjahan Garuḍa, dia memanah Karṇa, putera sais, dan dengan tujuh batang lagi dia turut mencederakan sais Karṇa. Peristiwa ini menegaskan ketepatan pertempuran yang tidak mengenal belas: keperkasaan dan tekad mendorong pahlawan menyasar bukan sahaja juara, tetapi juga sokongan yang mengekalkannya, lalu menambah tekanan moral dalam keganasan yang kian memuncak.

Verse 336

प्राद्रवज्जवनैरश्वे रणं हित्वा महाभयात्‌ । महाराज! भीमके बाणोंसे आहत होकर कर्ण विह्नल हो उठा और महान्‌ भयके कारण युद्ध छोड़कर शीघ्रगामी घोड़ोंकी सहायतासे भाग निकला

Sañjaya berkata: Wahai Raja, setelah dihentam anak panah Bhīma, Karṇa menjadi gementar dan, dikuasai ketakutan besar, meninggalkan medan perang. Bersandar pada kuda-kudanya yang pantas, dia melarikan diri dari gelanggang—gambaran bahawa bahkan keberanian yang termasyhur pun boleh goyah apabila tekad tertusuk dan fikiran hilang keteguhan di tengah keganasan perang.

Verse 2536

हेमपुड्खा महाराज व्यशोभन्त दिशो दश । महाराज! वे महातेजस्वी सुनहरी पाँखवाले बाण उसके सुवर्णजटित कवचको छिज्न- भिन्न करके दसों दिशाओंको सुशोभित करने लगे

Sañjaya berkata: Wahai Raja, anak-anak panah berbuluh emas itu menyala gemilang, seolah-olah menghiasi sepuluh penjuru. Di tengah gelanggang perang, kilau dan daya hentamnya merobek baju zirah bertatah emas milik lawan, memperlihatkan bahawa kemahiran persenjataan dan keganasan yang tidak mengenal henti mampu menewaskan perlindungan yang paling indah sekalipun.

Verse 2736

अर्धप्रविष्टा: संरब्धा बिलानीव महोरगा: । जैसे क्रोधमें भरे हुए महान्‌ सर्प बिलोंमें प्रवेश करते समय आधे ही घुस पाये हों, उसी प्रकार वे बाण पृथ्वीमें घुसते हुए शोभा पा रहे थे

Sañjaya berkata: Anak-anak panah itu, dipacu masuk ke bumi dengan daya yang garang, kelihatan seolah-olah hanya separuh tertanam—seperti ular-ular besar yang sedang menggelegak marah, menyusup ke liang namun tersekat di pertengahan. Gambaran ini menegaskan keganasan medan perang yang tidak bertepi: senjata menghentam dengan daya seakan bernyawa, dan amarah sendiri seolah-olah menghidupkan alat-alat perang.