Adhyaya 128

Verse 1

(दाक्षिणात्य अधिक पाठका $ “लोक मिलाकर कुल ७८ ३ “लोक हैं।) शीस््नश्शा >> | भ्निध्र्राइध्य षड्विशरत्याधेकशततमो< ध्याय: युधिष्ठिरका चिन्तित होकर भीमसेनको अर्जुन और सात्यकिका पता लगानेके लिये भेजना संजय उवाच व्यूहेष्वालोड्यमानेषु पाण्डवानां ततस्तत: । सुदूरमन्वयु: पार्था: पजचाला: सह सोमकै:

Sañjaya berkata: “Wahai Raja, ketika Droṇācārya terus mengacau dan menghancurkan formasi tempur pihak Pāṇḍava di sana sini, maka putera-putera Pṛthā, bersama para Pañcāla dan Somaka, terpaksa berundur jauh daripadanya.”

Verse 2

वर्तमाने तथा रीद्रे संग्रामे लोमहर्षणे । संक्षये जगतस्तीव्रे युगान्त इव भारत,भरतनन्दन! वह रोमांचकारी भयंकर संग्राम प्रलयकालमें होनेवाले जगत्‌के भीषण संहार-सा उपस्थित हुआ था

Sañjaya berkata: Ketika pertempuran yang ganas dan menggetarkan bulu roma itu terus mengamuk, kehancuran yang mengerikan tampak seolah-olah kiamat dunia sendiri, wahai Bhārata—bagaikan pralaya, peleraian dahsyat pada penghujung zaman yang menenggelamkan segala makhluk.

Verse 3

द्रोणे युधि पराक्रान्ते नर्दमाने मुहुर्मुहुः । पज्चालेघु च क्षीणेषु वध्यमानेषु पाण्डुषु

Sañjaya berkata: Ketika Droṇa memperlihatkan keperwiraannya di medan perang dan terus mengaum berulang-ulang, sementara para pahlawan Pāñcāla semakin lemah dan pasukan Pāṇḍava sedang dibunuh, pada saat itu Dharmarāja Yudhiṣṭhira tidak melihat sebarang tempat berlindung atau pelindung bagi dirinya. Wahai raja yang terbaik, baginda mula berfikir: “Bagaimanakah ini boleh terjadi?”

Verse 4

नापश्यच्छरणं किज्चिद्‌ धर्मराजो युधिष्ठिर: । चिन्तयामास राजेन्द्र कथमेतद्‌ भविष्यति

Sañjaya berkata: Dharmarāja Yudhiṣṭhira tidak melihat sebarang tempat berlindung. Wahai raja, baginda mula berfikir: “Bagaimanakah kesudahannya nanti?”—kerana Droṇācārya terus mengaum berulang-ulang sambil memperlihatkan keperwiraannya dalam perang; para wira Pāñcāla dimusnahkan, dan para askar Pāṇḍava gugur.

Verse 5

ततो वीक्ष्य दिश: सर्वा: सव्यसाचिदिदृक्षया । युधिष्ठिरों ददर्शाथ नैव पार्थ न माधवम्‌

Sañjaya berkata: Kemudian Yudhiṣṭhira meninjau ke segala arah, kerana ingin melihat Savyasācin (Arjuna). Namun baginda tidak melihat Pārtha (Arjuna) mahupun Mādhava (Kṛṣṇa).

Verse 6

सो<5पश्यन्‌ नरशार्दूलं वानरर्षभलक्षणम्‌ | गाण्डीवस्य च निर्घोषमशृण्वन्‌ व्यथितेन्द्रिय:

Sañjaya berkata: Tidak melihat harimau di antara manusia itu—Arjuna—yang panjinya bertanda lambang kera termulia (Hanumān), dan tidak mendengar gema dalam yang menggelegar daripada busur Gāṇḍīva miliknya, maka seluruh pancainderanya menjadi gelisah.

Verse 7

अपश्यन्‌ सात्यकिं चापि वृष्णीनां प्रवरं रथम्‌ । चिन्तयाभिपरीताज्े धर्मराजो युधिषछ्िर:,वृष्णिवंशके प्रमुख महारथी सात्यकिको भी न देखनेके कारण धर्मराज युधिष्ठिरका एक-एक अंग चिन्ताकी आगसे संतप्त हो उठा

Sañjaya berkata: Tidak melihat Sātyaki juga—pahlawan kereta perang terunggul dalam kalangan Vṛṣṇi—Dharmarāja Yudhiṣṭhira ditenggelami firasat cemas; seluruh dirinya seakan direnggut dan disalai oleh kebimbangan. Dalam suasana dharma di medan perang, ketiadaan sekutu yang benar menjadi tanda bahaya, menggoncang ketenangan raja yang paling teguh sekalipun.

Verse 8

नाध्यगच्छत्‌ तदा शान्तिं तावपश्यन्‌ नरोत्तमौ | लोकोपक्रोशभीरुत्वाद्‌ धर्मराजो महामना:

Sañjaya berkata: Pada waktu itu, Dharmarāja yang berhati luhur, kerana takut akan jerit-pekik dan celaan orang ramai, tidak dapat mencapai ketenteraman jiwa selagi dia terus melihat dua insan terbaik itu di hadapannya.

Verse 9

महामनस्वी धर्मराज युधिष्ठटिर लोकनिन्दाके डरसे बहुत डरते थे। अतः नरश्रेष्ठ अर्जुन और सात्यकिको न देखनेसे उस समय उन्हें तनिक भी शान्ति नहीं मिली ।।

Sañjaya berkata: Dharmarāja Yudhiṣṭhira, yang sangat takut akan celaan dunia, ketika tidak melihat Arjuna—insan terunggul—dan Sātyaki, pada saat itu tidak memperoleh ketenangan walau sedikit. Sang raja yang berlengan perkasa terus mengarahkan fikirannya kepada kereta Śaineya (Sātyaki) dan merenung: “Ah! Akulah yang di medan perang mengutus Sātyaki—yang benar lagi pemberi rasa aman kepada sahabat—untuk menuruti jejak Phālguna (Arjuna).” Maka fikirannya, yang tadinya terikat pada satu kebimbangan, kini terbelah dua, menanggung resah bagi Arjuna dan Sātyaki di tengah bahaya dan celaan perang.

Verse 10

शैनेय: सात्यकि: सत्यो मित्राणामभयंकर: । तदिदं होकमेवासीद्‌ द्विधा जात॑ ममाद्य वै

Sañjaya berkata: “Śaineya Sātyaki—yang benar dan pemberi rasa aman kepada sahabat—(sentiasa di fikiranku). Hari ini hatiku benar-benar terbelah dua; kerana kebimbangan yang dahulu satu dan tetap, kini telah berpecah menjadi dua keresahan.”

Verse 11

सात्यकिश्न हि विज्ञेय: पाण्डवश्न धनंजय: । सात्यकिं प्रेषयित्वा तु पाण्डवस्य पदानुगम्‌

Sañjaya berkata: Ketahuilah bahawa Sātyaki memang ada di sana, dan Pāṇḍava Dhanañjaya (Arjuna) juga demikian. Setelah mengutus Sātyaki, Arjuna pun menuruti jejaknya—mengejar dengan setia sekutunya di tengah himpitan perang.

Verse 12

करिष्यामि प्रयत्नेन भ्रातुरनन्‍्वेषणं यदि

Sañjaya berkata: “Jika hal itu mungkin, aku akan berusaha bersungguh-sungguh untuk memulakan pencarian akan saudaraku.”

Verse 13

भ्रातुरन्वेषणं कृत्वा धर्मपुत्रो युधिष्ठिर:

Sañjaya berkata: Setelah memulakan pencarian akan saudaranya, Yudhiṣṭhira—putera Dharma—maju dengan rasa kewajipan yang berat, kerana ikatan kekeluargaan dan dharma tetap mengikat walau di tengah hiruk-pikuk perang.

Verse 14

लोकापवादभीरुत्वात्‌ सो*हं पार्थ वृकोदरम्‌

Sañjaya berkata: “Kerana takut akan celaan orang ramai, wahai Pārtha, aku—terikat oleh keadaan itu—telah berkata/bertindak berkenaan Vṛkodara.”

Verse 15

यथैव च मम प्रीतिरर्जुने शत्रुसूदने,'शत्रुसूदन अर्जुनपर जैसा मेरा प्रेम है, वैसा ही रणदुर्मद वृष्णिवंशी वीर सात्यकिपर भी है। मैंने शिनिवंशका आनन्द बढ़ानेवाले सात्यकिको महान्‌ कार्यभार सौंप रखा था

Sañjaya berkata: “Sebagaimana kasih sayangku tertumpu pada Arjuna, pembinasa musuh, demikian juga ia tertumpu pada Sātyaki, wira keturunan Vṛṣṇi yang mabuk oleh gelora pertempuran. Kepada penghibur kaum Śini itu telah kuamanahkan suatu tanggungjawab yang besar dan berat.”

Verse 16

तथैव वृष्णिवीरे5पि सात्वते युद्धदुर्मदे । अतिभारे नियुक्तश्न मया शैनेयनन्दन:

Sañjaya berkata: “Demikian juga, kasih sayang yang sama itu ada padaku terhadap Sātyaki, wira Vṛṣṇi dari keturunan Sātvata, yang mabuk oleh semangat perang. Kepada putera Śini—yang membawa sukacita kepada kaumnya—telah kuamanahkan beban tanggungjawab yang amat berat.”

Verse 17

स तु मित्रोपरोधेन गौरवात्तु महाबल: । प्रविष्टो भारतीं सेनां मकर: सागरं यथा,“उन महाबली सात्यकिने मित्रके अनुरोधसे और अपने लिये गौरवकी बात समझकर समुद्रमें मगरकी भाँति कौरवीसेनामें प्रवेश किया था

Sañjaya berkata: Didorong oleh permintaan bersungguh-sungguh seorang sahabat, dan menganggapnya sebagai soal maruah, pahlawan yang maha perkasa itu memasuki bala tentera Kaurava—laksana makara menyelam ke lautan.

Verse 18

असौ हि श्रूयते शब्द: शूराणामनिवर्तिनाम्‌ । मिथ: संयुध्यमानानां वृष्णिवीरेण धीमता

Sañjaya berkata: “Itulah raungan yang kedengaran—kecoh-bingit para pahlawan yang tidak pernah berpaling dari medan perang—tatkala mereka bertembung sesama sendiri, berjuang menentang wira Vṛṣṇi yang bijaksana.”

Verse 19

प्राप्तकालं सुबलवन्निश्चितं बहुधा हि मे । तत्रैव पाण्डवेयस्य भीमसेनस्य धन्विन:

Sañjaya berkata: “Padaku telah nyata—berulang kali—bahawa saat penentu telah tiba, dan Bhīmasena, pemanah perkasa, putera kaum Pāṇḍava, telah bertekad teguh dalam perkara ini.”

Verse 20

न चाप्यसहां भीमस्य विद्यते भुवि किंचन

Sañjaya berkata: “Di bumi ini tiada sesuatu pun yang tidak mampu ditanggung oleh Bhīma. Bersandar pada kekuatan lengannya sendiri, dia mara ke medan perang dan mampu, dengan mudah, menghadapi semua pemanah di dunia.”

Verse 21

शक्तो होष रणे यत्तः पृथिव्यां सर्वधन्विनाम्‌ । स्वबाहुबलमास्थाय प्रतिव्यूहितुमजजसा

Dia berupaya dalam perang dan berdaya, di bumi ini, untuk menangkis semua pemanah; bersandar pada kekuatan lengannya sendiri, dia mampu menghadapi barisan yang tersusun rapi dengan mudah.

Verse 22

यस्य बाहुबलं सर्वे समाश्रित्य महात्मन: । वनवासान्निवृत्ता: सम न च युद्धेषु निर्जिता:,“इस महामनस्वी वीरके बाहुबलका आश्रय लेकर हम सब भाई वनवाससे सकुशल लौटे हैं और युद्धोंमें कभी पराजित नहीं हुए हैं

Sañjaya berkata: Dengan bersandar pada kekuatan lengan yang perkasa milik wira berjiwa agung itu, kami semua saudara kembali dengan selamat dari pembuangan di rimba, dan dalam peperangan kami tidak pernah ditewaskan.

Verse 23

इतो गते भीमसेने सात्वतं प्रति पाण्डवे । सनाथौ भवितारीौ हि युधि सात्वतफाल्गुनौ,'यहाँसे सात्यकिके पथपर पाण्डुपुत्र भीमसेनके जानेपर युद्धस्थलमें डटे हुए सात्यकि और अर्जुन सनाथ हो जायूँगे

Sañjaya berkata: “Apabila Bhīmasena, putera Pāṇḍu, berangkat dari sini menuju Sātyaki, maka di tengah medan perang Sātyaki dan Arjuna pasti akan menjadi ‘berpenyokong’—tidak lagi terasing, malah dikuatkan oleh hadirnya sekutu.”

Verse 24

काम त्वशोचनीयौ तौ रणे सात्वतफाल्गुनौ | रक्षितौ वासुदेवेन स्वयं शस्त्रविशारदौ

Sañjaya berkata: “Sātyaki dan Arjuna di medan perang sama sekali tidak patut diratapi; kerana kedua-duanya sendiri mahir dalam ilmu persenjataan, dan lagi dilindungi sepenuhnya oleh Vāsudeva—Sri Krishna.”

Verse 25

अवश्यं तु मया कार्यमात्मन: शोकनाशनम्‌ | तस्माद्‌ भीम॑ नियोक्ष्यामि सात्वतस्य पदानुगम्‌

Sañjaya berkata: “Namun aku mesti melakukan sesuatu yang pasti untuk melenyapkan dukacita dalam diriku. Maka aku akan mengarahkan Bhīma agar mengikuti jejak Sātvata (Sātyaki), menempuh haluan yang sama.”

Verse 26

ततः प्रतिकृतं मन्ये विधान सात्यकिं प्रति । एवं निश्चित्य मनसा धर्मपुत्रो युधिषछ्िर:

Sañjaya berkata: “Kemudian, pada hematku, suatu langkah balas yang wajar telah diatur terhadap Sātyaki. Setelah menetapkan demikian dalam hati, Dharmaputra Yudhiṣṭhira pun membuat keputusan, dipandu oleh dharma di tengah tekanan perang.”

Verse 27

धर्मराजवच: श्रुत्वा सारथि्हयकोविद:

Sañjaya berkata: Setelah mendengar kata-kata Dharmarāja (Yudhiṣṭhira), sais kereta—mahir dalam mengendalikan kuda—menjawab dengan kesiapsiagaan yang praktis serta ketenangan berdisiplin, sebagaimana dituntut di tengah beban dharma dalam perang.

Verse 28

भीमसेनमनुप्राप्य प्राप्तकालमचिन्तयत्‌

Sañjaya berkata: Setelah tiba di sisi Bhīmasena, dia segera menimbang, menyedari saat penentu telah tiba. Dalam himpitan perang, dia mengetepikan keraguan dan memikirkan tindakan yang dituntut oleh keadaan.

Verse 29

कश्मलं प्राविशद्‌ राजा बहु तत्र समादिशन्‌ | भीमसेनके पास पहुँचकर राजा युधिष्ठिर समयोचित कर्तव्यका चिन्तन करने लगे और वहाँ बहुत कुछ कहते हुए वे मूर्छित-से हो गये || २८ ई ।।

Sañjaya berkata: Raja itu diserang kekeliruan dharma yang berat; sambil mengeluarkan banyak arahan di situ, dia pergi mendapatkan Bhīmasena. Raja Yudhiṣṭhira mula memikirkan kewajipan yang sesuai dengan saat itu; banyak berkata dalam keadaan demikian, dia seakan-akan pengsan. Maka, diliputi kekacauan dan dukacita, raja di bumi itu memanggil Bhīma.

Verse 30

यः सदेवान्‌ सगन्धर्वान्‌ दैत्यांश्ैकरथो5जयत्‌

Sañjaya berkata: “Dia yang, bertempur seorang diri di atas sebuah kereta perang, menewaskan bahkan para dewa, kaum Gandharva, dan para Daitya.”

Verse 31

ततोअब्रवीद्‌ धर्मराजं भीमसेनस्तथागतम्‌

Sañjaya berkata: Kemudian Bhīmasena berbicara kepada Dharmarāja (Yudhiṣṭhira) yang telah tiba di situ—di tengah tekanan perang, ketika dharma dan tekad perlu diteguhkan kembali melalui nasihat sesama saudara.

Verse 32

पुरातिदुःखदीर्णानां भवान्‌ गतिरभूद्धि न:

Sañjaya berkata: “Bagi kami—yang sekian lama ditimpa derita dan dikoyak dukacita—engkaulah benar-benar tempat berlindung dan haluan penuntun kami.”

Verse 33

उत्तिष्वोत्तिष्ठ राजेन्द्र शाधि कि करवाणि ते । “पहले जब कभी हमलोग अत्यन्त दुःखसे अधीर हो उठते थे, तब आप ही हमें सहारा दिया करते थे। राजेन्द्र! उठिये, उठिये, आज्ञा दीजिये, मैं आपकी क्या सेवा करूँ? ।।

Sañjaya berkata: “Bangkitlah, wahai raja yang terbaik—bangkitlah! Perintahkan aku: apakah yang harus aku lakukan untukmu? Dahulu, setiap kali kami dilanda dukacita yang amat berat hingga gementar dan hilang keteguhan, engkaulah yang selalu menyokong dan menenangkan kami. Kini, wahai raja, berdirilah dan keluarkan titah—bagaimanakah aku dapat berkhidmat kepadamu?”

Verse 34

तमब्रवीदश्रुपूर्ण: कृष्णसर्प इव श्वसन्‌

Sañjaya berkata: Dengan mata bergenang air mata, dia pun bersuara—tercungap-cungap seperti ular hitam—dukacita dan amarahnya menegang menjadi kata-kata di tengah keruntuhan dharma dalam peperangan.

Verse 35

यथा शड्खस्य निर्घोष: पाउ्चजन्यस्य श्रूयते

Sañjaya berkata: “Wahai saudara! Seperti dentuman kuat sangkakala Pāñcajanya yang didengari, demikianlah kini kedengaran bunyi seperti Pāñcajanya. Dan Vāsudeva yang termasyhur telah meniup sangkakala itu dengan amarah yang meluap-luap, sehingga tampaknya hari ini saudaramu Arjuna pasti telah terbunuh dan terbaring di medan perang.”

Verse 36

पूरितो वासुदेवेन संरब्धेन यशस्विना । नूनमद्य हतः शेते तव भ्राता धनंजय:

Sangkakala itu ditiup oleh Vāsudeva yang termasyhur, dalam kemarahan yang membara, hingga memenuhi ruang dengan gema. “Nescaya hari ini saudaramu Dhanañjaya (Arjuna) telah terbunuh dan terbaring di medan perang.”

Verse 37

तस्मिन्‌ विनिहते नून॑ युध्यतेड्सौ जनार्दन: । यस्य सच्त्ववतो वीर्य ह्युपजीवन्ति पाण्डवा:

Sañjaya berkata: “Kini setelah dia terbunuh, Janārdana (Kṛṣṇa) sendiri pastilah sedang bertempur. Dengan bersandar pada keperkasaan wira yang gagah lagi teguh itulah para Pāṇḍava terus hidup dan bertahan; pada saat gentar mereka berlindung kepadanya sebagaimana para dewa bersandar kepada Indra. Arjuna yang perkasa itu telah menerobos masuk ke dalam bala tentera Kaurava untuk menundukkan raja Sindhu, Jayadratha, di bawah kuasanya.”

Verse 38

यं भयेष्वभिगच्छन्ति सहस्राक्षमिवामरा: । स शूर: सैन्धवप्रेप्सुरन्वयाद्‌ भारतीं चमूम्‌

Sañjaya berkata: “Dia yang kami dekati pada saat bahaya, sebagaimana para dewa abadi mendatangi Sahasrākṣa (Indra), dialah Arjuna yang gagah itu—berhasrat menangkap raja Sindhu, Jayadratha—telah mara ke hadapan dan memasuki bala tentera Bharata (tentera Kaurava).”

Verse 39

तस्य वै गमनं विद्यो भीम नावर्तन॑ पुनः । श्यामो युवा गुडाकेशो दर्शनीयो महारथ:

Sañjaya berkata: “Wahai Bhīma, ketahuilah hanya ini—dia telah pergi; tiada kepastian dia akan kembali lagi. Arjuna berkilau dengan rona gelap, seorang wira muda, penakluk tidur (Guḍākeśa), elok dipandang, dan seorang maharathi, pahlawan kereta perang agung.”

Verse 40

व्यूढोरस्को महाबाहहुर्मत्तद्विरदविक्रम: । चकोननेत्रस्ताम्रास्यो द्विषतां भयवर्धन:

“Dadanya bidang dan lengannya perkasa; keberaniannya laksana gajah yang mengamuk. Matanya besar seperti mata burung cakora, dan wajah serta bibirnya kemerah-merahan. Dialah yang menambah gentar di hati musuh.”

Verse 41

(मम प्रियहितार्थ च शक्रलोकादिहागत: । वृद्धोपसेवी धृतिमान्‌ कृतज्ञ: सत्यसड्रर: ।।

Sañjaya berkata: “Demi kesejahteraan insan yang kukasihi, Arjuna datang ke sini dari alam Indra. Dia setia berkhidmat kepada para tua, teguh dalam keberanian, tahu berterima kasih, dan tidak berganjak daripada ikrar kebenarannya. Dhanañjaya itu telah menerobos masuk ke dalam bala tentera musuh yang besar dan tiada bertepi. Dan ketika Arjuna, pemusnah musuh, memasuki susunan perang yang menggerunkan itu, aku mengutus wira Sātvata, Sātyaki, untuk menuruti jejak Phālguna. Tentang perginya Sātyaki aku tahu, wahai Bhīma—tetapi tentang kembalinya, aku tidak tahu.”

Verse 42

वर्धते हविषेवाग्निरिध्यमान: पुन: पुन: । तस्य लक्ष्म न पश्यामि तेन विन्दामि कश्मलम्‌

Sañjaya berkata: “Dukacitaku terus membesar berulang-ulang, bagaikan api yang menyala marak apabila disuap dengan persembahan. Aku tidak melihat sebarang tanda tentangnya; maka kekeliruan dan keputusasaan (kaśmala) pun menguasai diriku.”

Verse 43

त॑ विद्धि पुरुषव्यात्रं सात्वतं च महारथम्‌ | सतं महारथं पश्चादनुयातस्तवानुजम्‌,“उन सात्वतवंशी पुरुषसिंह महारथी सात्यकिका भी पता लगाओ। वे तुम्हारे छोटे भाई महारथी अर्जुनके पीछे गये हैं

Sañjaya berkata: “Ketahuilah dia ialah Sātyaki—harimau di antara manusia, dari keturunan Sātvata, seorang maharathi. Pahlawan agung itu telah pergi mengejar adikmu, mengikuti rapat di belakang Arjuna.”

Verse 44

तमपश्यन्महाबाहुमहं विन्दामि कश्मलम्‌ | पार्थे तस्मिन्‌ हते चैव युध्यते नूनमग्रणी:

“Tidak melihat wira berlengan perkasa itu, aku dikuasai kebingungan dan ketakutan. Dan jika Pārtha (Arjuna) benar-benar telah gugur, maka pastilah sang pemimpin (Sātyaki) sedang bertempur di barisan hadapan.”

Verse 45

सहायोनास्य वै कश्रित्‌ तेन विन्दामि कश्मलम्‌ | तस्मिन्‌ कृष्णो हते नून॑ं युध्यते युद्धकोविद:

Sañjaya berkata: “Dia tidak mempunyai sekutu sama sekali; sebab itu aku dikuasai kesedihan dan kekeliruan. Pastilah, jika Kṛṣṇa telah terbunuh, maka yang mahir dalam seni peperangan sedang bertempur.”

Verse 46

न हि मे शुध्यते भावस्तयोरेव परंतप । स तत्र गच्छ कौन्तेय यत्र यातो धनंजय:

Sañjaya berkata: “Wahai penghancur musuh, hatiku belum jernih tentang kedua-duanya; keraguanku tidak juga surut. Maka, wahai putera Kuntī, pergilah ke sana—ke tempat Dhanañjaya (Arjuna) telah pergi.”

Verse 47

सात्यकिश्न महावीर्य: कर्तव्यं यदि मनन्‍्यसे । वचन मम धर्मज्ञ भ्राता ज्येष्ठो भवामि ते

Sañjaya berkata: “Sātyaki juga seorang wira besar. Jika engkau menilai wajar untuk bertindak, maka dengarlah kata-kataku, wahai yang mengetahui dharma: aku ialah abang sulungmu. Pergilah ke tempat Arjuna dan Sātyaki yang perkasa telah pergi.”

Verse 48

न ते<र्जुनस्तथा ज्ञेयो ज्ञातव्य: सात्यकिर्यथा । चिकीर्षुर्मत्प्रियं पार्थ स यात: सव्यसाचिन: । पदवीं दुर्गमां घोरामगम्यामकृतात्मभि:

Sañjaya berkata: “Engkau tidak perlu mencari Arjuna dengan cara yang sama; sebaliknya, Sātyaki-lah yang mesti ditemui. Wahai Pārtha, kerana ingin melakukan sesuatu yang menyenangkan hatiku, dia telah mengekori Arjuna si pemanah dua tangan melalui jalan yang sukar dan menggerunkan—jalan yang tidak dapat ditempuh oleh mereka yang belum menakluk diri.”

Verse 49

दृष्टवा कुशलिनौ कृष्णौ सात्वतं चैव सात्यकिम्‌ । संविदं चैव कुर्यास्त्वं सिंहनादेन पाण्डव

Sañjaya berkata: “Apabila engkau melihat Kṛṣṇa dan wira Vṛṣṇi, Sātyaki, selamat sejahtera, wahai Pāṇḍava, berbicaralah juga dengan mereka—dan umumkanlah dengan raungan seperti singa.”

Verse 113

सात्वतस्यापि कं युद्धे प्रेषयिष्ये पदानुगम्‌ । “इस समय सात्यकिका भी पता लगाना चाहिये और पाण्डुपुत्र अर्जुनका भी। मैंने पाण्डुपुत्र अर्जुनके पीछे तो सात्यकिको भेज दिया। अब सात्यकिके पीछे किसको युद्धभूमिमें भेजूँगा?

Sañjaya berkata: “Dan siapakah akan kuutus ke medan perang sebagai penjejak untuk mengikuti Sātvata (Sātyaki) setapak demi setapak? Kerana Sātyaki juga mesti diketahui—bersama Arjuna, putera Pāṇḍu. Aku telah pun menghantar Sātyaki mengejar Arjuna; kini, siapakah yang akan diutus mengejar Sātyaki di medan perang?”

Verse 126

युयुधानमनन्विष्य लोको मां गर्हयिष्यति । “यदि मैं युयुधानकी खोज न कराकर प्रयत्नपूर्वक केवल अपने भाई अर्जुनका ही अन्वेषण करूँगा तो संसार मेरी निन्‍्दा करेगा,'पाण्डुनन्दन! जब तुम भगवान्‌ श्रीकृष्ण, अर्जुन तथा सात्वतवंशी वीर सात्यकिको सकुशल देखना, तब उच्च स्वरसे सिंहनाद करके मुझे इसकी सूचना दे देना” ।।

Sañjaya berkata: “Jika aku tidak pergi mencari Yuyudhāna, dunia akan mencelaku. Jika dengan sengaja aku berusaha hanya mencari saudaraku sendiri Arjuna dan tidak menyuruh orang mencari Yuyudhāna, orang ramai akan mengecamku.” Wahai putera Pāṇḍu, apabila engkau melihat Tuhan Kṛṣṇa, Arjuna, dan wira Sātvata Sātyaki selamat sejahtera, maka raungkanlah suara singa dengan lantang dan khabarkan kepadaku hal itu.

Verse 133

परित्यजति वार्ष्णेयं सात्यकिं सत्यविक्रमम्‌ । “सब लोग यही कहेंगे कि धर्मपुत्र युधिष्ठिर अपने भाईकी खोज करके वृष्णिवंशी वीर सत्यपराक्रमी सात्यकिकी उपेक्षा कर रहे हैं

Sañjaya berkata: “(Orang ramai akan berkata bahawa) Dharmaputra Yudhiṣṭhira, ketika mencari saudaranya, sedang mengabaikan Sātyaki—wira Vṛṣṇi yang keberaniannya terbukti dan tidak pernah luntur.”

Verse 146

पदवीं प्रेषयिष्यामि माधवस्य महात्मन: । “मुझे लोकनिन्दासे बड़ा भय मालूम होता है। अतः कुन्तीनन्दन भीमसेनको मैं महामनस्वी सात्यकिका पता लगानेके लिये भेजूँगा

Sañjaya berkata: “Aku akan menghantar peninjau untuk menjejak laluan dan keberadaan Mādhava (Kṛṣṇa) yang berhati agung.”

Verse 193

गमनं रोचते महां यत्र यातौ महारथौ । “इस समय जो कर्तव्य प्राप्त है

Sañjaya berkata: “Pada hematku, yang terbaik ialah kita mara ke tempat yang sama, ke mana dua maharathi itu telah pergi.”

Verse 266

यन्तारमब्रवीद्‌ राजा भीम॑ प्रति नयस्व माम्‌ । 'ऐसा करके ही मैं समझूँगा कि मैंने सात्यकिके प्रति समुचित कर्तव्यका पालन किया है।' मन-ही-मन ऐसा निश्चय करके धर्मपुत्र राजा युधिष्ठिरने अपने सारथिसे कहा--“मुझे भीमके पास ले चलो”

Sañjaya berkata: Raja (Yudhiṣṭhira) berkata kepada saisnya, “Bawalah aku kepada Bhīma.” Setelah menetapkan dalam hati, “Hanya dengan berbuat demikian barulah aku tahu bahawa aku telah menunaikan kewajipan yang wajar terhadap Sātyaki,” raja yang berpegang pada dharma itu pun mengeluarkan perintah tersebut.

Verse 273

रथं हेमपरिष्कारं भीमान्तिकमुपानयत्‌ । धर्मराजकी बात सुनकर अश्वसंचालनमें कुशल सारथिने उनके सुवर्णभूषित रथको भीमसेनके निकट पहुँचा दिया

Sañjaya berkata: Sais yang mahir mengendalikan kuda, setelah mendengar titah Dharmarāja, membawa kereta perang yang berhias emas itu mendekati Bhīmasena.

Verse 293

अब्रवीद्‌ वचन राजन कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिर: । राजन! इस प्रकार मोहाविष्ट हुए कुन्तीपुत्र राजा युधिष्ठिरने भीमसेनको सम्बोधित करके इस प्रकार कहा--

Sañjaya berkata: “Wahai Raja, Yudhiṣṭhira, putera Kuntī, mengucapkan kata-kata ini. Wahai Raja, demikianlah, diliputi kekeliruan, raja kelahiran Kuntī itu, Yudhiṣṭhira, menegur Bhīmasena dan berkata begini.”

Verse 303

तस्य लक्ष्म न पश्यामि भीमसेनानुजस्य ते । 'भीमसेन! जिन्होंने एकमात्र रथकी सहायतासे देवताओंसहित गन्धर्वों और दैत्योंपर भी विजय पायी थी

Sañjaya berkata: “Aku tidak melihat sebarang tanda tentang adikmu, Arjuna. Wahai Bhīmasena—dia yang dahulu, dengan bantuan hanya sebuah kereta perang, menewaskan para Gandharva dan Daitya bahkan bersama para dewa—hari ini aku tidak dapat mengesan walau satu pun jejaknya.”

Verse 313

नेवाद्राक्षं न चाऔष॑ तव कश्मलमीदृशम्‌ । तब वैसी अवस्थामें पड़े हुए धर्मराज युधिष्ठिरसे भीमसेनने कहा--“राजन्‌! आपकी ऐसी घबराहट तो पहले मैंने न कभी देखी थी और न सुनी ही थी

Sañjaya berkata: “Tidak pernah aku melihat—bahkan tidak pernah aku dengar—kekeliruan seperti itu pada dirimu.” Maka ketika Dharmarāja Yudhiṣṭhira jatuh ke dalam keadaan itu, Bhīmasena berkata kepadanya: “Wahai Raja, kegelisahan seperti ini pada tuanku tidak pernah aku lihat, dan tidak pernah juga aku dengar sebelum ini.”

Verse 333

आज्ञापय कुरुश्रेष्ठ मा च शोके मन: कृथा: । “मानद! इस संसारमें ऐसा कोई कार्य नहीं है

Sañjaya berkata: “Perintahkanlah aku, wahai yang terbaik antara kaum Kuru; jangan biarkan fikiranmu tenggelam dalam dukacita. Di dunia ini tiada tugas yang mustahil bagiku, dan tiada sesuatu pun yang tidak akan kulakukan setelah menerima titahmu.”

Verse 343

भीमसेनमिदं वाक्‍्यं प्रम्लानवदनो नृप: । तब राजा युधिष्ठिर म्लानमुख हो काले सर्पके समान लंबी साँसें खींचते हुए नेत्रोंमें आँसू भरकर भीमसेनसे इस प्रकार बोले--

Sañjaya berkata: Kemudian Raja Yudhiṣṭhira, wajahnya pucat lesu, berkata demikian kepada Bhīmasena. Dengan wajah tertunduk, dia menarik nafas panjang dan berat bagaikan ular hitam; air mata memenuhi matanya ketika dia berbicara kepada Bhīma.