Previous Verse
Next Verse

Shloka 82

Arjuna’s Advance toward Bhīṣma; The Gāṇḍīva’s Signal and the Armies’ Convergence (भीष्माभिमुखगमनम् — गाण्डीवनिर्घोष-ध्वजवर्णनम्)

राजन! तदनन्तर निशाके प्रारम्भकालमें पाण्डवोंसे पराजित होकर कौरव लज्जित हो अपने शिबिरको गये ।। शरविक्षतगात्रास्तु पाण्डुपुत्रा महारथा: । युद्धे सुमनसो भूत्वा जग्मु: स्वशिबिरं प्रति,महारथी पाण्डवोंके शरीर भी युद्धमें बाणोंसे क्षत-विक्षत हो गये थे, तथापि वे प्रसन्नचित्त होकर अपने शिबिरको लौटे

sañjaya uvāca | rājan! tadanantaraṃ niśāke prārambhakāle pāṇḍavair parājitāḥ kauravā lajjitāḥ svaśibiraṃ jagmuḥ || śaravikṣatagātrās tu pāṇḍuputrā mahārathāḥ | yuddhe sumanaso bhūtvā jagmuḥ svaśibiraṃ prati ||

Sañjaya berkata: “Wahai Raja, selepas itu, pada awal malam, pihak Kuru—dikalahkan oleh Pāṇḍava dan diliputi rasa malu—kembali ke khemah mereka. Adapun putera-putera Pāṇḍu, para pahlawan kereta perang agung, meski tubuh mereka koyak dan terluka oleh anak panah di medan, tetap pulang ke khemah sendiri dengan hati yang teguh dan gembira.”

शरविक्षतगात्राःhaving bodies wounded by arrows
शरविक्षतगात्राः:
Karta
TypeAdjective
Rootशर-विक्षत-गात्र
FormMasculine, Nominative, Plural
तुbut/however
तु:
TypeIndeclinable
Rootतु
पाण्डुपुत्राःthe sons of Pāṇḍu (Pāṇḍavas)
पाण्डुपुत्राः:
Karta
TypeNoun
Rootपाण्डुपुत्र
FormMasculine, Nominative, Plural
महारथाःgreat chariot-warriors
महारथाः:
Karta
TypeNoun
Rootमहारथ
FormMasculine, Nominative, Plural
युद्धेin battle
युद्धे:
Adhikarana
TypeNoun
Rootयुद्ध
FormNeuter, Locative, Singular
सुमनसःcheerful, of good mind
सुमनसः:
Karta
TypeAdjective
Rootसुमनस्
FormMasculine, Nominative, Plural
भूत्वाhaving become
भूत्वा:
TypeVerb
Rootभू
Formक्त्वा (absolutive/gerund), Parasmaipada (usage-neutral for gerund)
जग्मुःwent
जग्मुः:
TypeVerb
Rootगम्
FormPerfect (Liṭ), 3rd, Plural, Parasmaipada
स्वशिबिरम्to their own camp
स्वशिबिरम्:
Karma
TypeNoun
Rootस्व-शिबिर
FormNeuter, Accusative, Singular
प्रतिtowards
प्रति:
TypeIndeclinable
Rootप्रति

संजय उवाच

S
Sañjaya
D
Dhṛtarāṣṭra
P
Pāṇḍavas (Pāṇḍuputras)
K
Kauravas
C
camps (śibira)
A
arrows (śara)

Educational Q&A

The verse highlights warrior-composure and moral psychology: defeat brings shame and withdrawal, while disciplined courage can remain steady even amid pain. It implicitly values resilience, self-control, and adherence to one’s role (kṣatriya-dharma) without being broken by suffering.

At the start of night after a day’s fighting, the Kauravas—defeated by the Pāṇḍavas—retreat to their camp in embarrassment. The Pāṇḍavas, though wounded by arrows, return to their own camp in good spirits, indicating their tactical and moral advantage at that moment.