Previous Verse
Next Verse

Shloka 13

Bhīmasena’s Kalinga Engagement and the Approach of Bhīṣma (भीमसेन-कालिङ्ग-संग्रामः)

सम्यक्‌ प्रणीता नागाश्च प्रभिन्नकरटामुखा: । ऋष्टितोमरनाराचैर्निविंद्धा वरवारणा:,गजानां पादरक्षास्तु व्यूढोरस्का: प्रहारिण: । ऋष्टिभि श्र थनुर्भिश्च विमलैश्नव परश्वधै:

saṃyak praṇītā nāgāś ca prabhinnakaraṭāmukhāḥ | ṛṣṭitomaranārācair niviṃddhā varavāraṇāḥ, gajānāṃ pādarakṣās tu vyūḍhoraskāḥ prahāriṇaḥ | ṛṣṭibhiḥ śaradhanurbhiś ca vimalaiś nava-paraśvadhaiḥ |

Sanjaya berkata: Gajah-gajah itu digerakkan maju dengan mahir, pelipisnya mengalir ketika mereka menerjang. Tunggangan bertaring yang gagah itu ditembusi oleh lembing, tombak lontar, dan anak panah bermata besi. Dan para pengawal kaki yang ditugaskan melindungi gajah—berdada bidang dan terlatih untuk memukul—terus bertempur dengan lembing, dengan busur dan anak panah, serta dengan kapak yang berkilau, baru diasah tajam.

सम्यक्properly, well
सम्यक्:
TypeIndeclinable
Rootसम्यक्
FormAvyaya
प्रणीताled/controlled
प्रणीता:
Karta
TypeAdjective
Rootप्र-नी (धातु) → प्रणीता
FormFeminine, nominative, plural
नागाःelephants
नागाः:
Karta
TypeNoun
Rootनाग
FormMasculine, nominative, plural
and
:
TypeIndeclinable
Root
FormAvyaya
प्रभिन्नsplit/burst open (with rut)
प्रभिन्न:
Karta
TypeAdjective
Rootप्र-भिद् (धातु) → प्रभिन्न
FormMasculine, nominative, plural
करटtemple (of an elephant)
करट:
TypeNoun
Rootकरट
FormMasculine, nominative, plural (in compound)
मुखाःhaving faces/temples (so-and-so)
मुखाः:
Karta
TypeNoun
Rootमुख
FormMasculine, nominative, plural
ऋष्टिspears
ऋष्टि:
Karana
TypeNoun
Rootऋष्टि
FormFeminine, instrumental, plural (in compound)
तोमरjavelins
तोमर:
Karana
TypeNoun
Rootतोमर
FormMasculine, instrumental, plural (in compound)
नाराचैःwith arrows (iron-shafted)
नाराचैः:
Karana
TypeNoun
Rootनाराच
FormMasculine, instrumental, plural
निविद्धाःpierced
निविद्धाः:
Karta
TypeAdjective
Rootनि-व्यध् (धातु) → निविद्ध
FormMasculine, nominative, plural
वरexcellent
वर:
TypeAdjective
Rootवर
FormMasculine, nominative, plural (in compound)
वारणाःelephants
वारणाः:
Karta
TypeNoun
Rootवारण
FormMasculine, nominative, plural
गजानाम्of elephants
गजानाम्:
TypeNoun
Rootगज
FormMasculine, genitive, plural
पादfoot
पाद:
TypeNoun
Rootपाद
FormMasculine, genitive, singular (in compound)
रक्षाःguards/protectors
रक्षाः:
Karta
TypeNoun
Rootरक्षा
FormFeminine, nominative, plural
तुbut/indeed
तु:
TypeIndeclinable
Rootतु
FormAvyaya
व्यूढarrayed/formed
व्यूढ:
TypeAdjective
Rootवि-ऊह् (धातु) → व्यूढ
FormMasculine, nominative, plural (in compound)
उरस्काःbroad-chested / with chests (so-and-so)
उरस्काः:
Karta
TypeNoun
Rootउरस्
FormMasculine, nominative, plural
प्रहारिणःstrikers/attackers
प्रहारिणः:
Karta
TypeNoun
Rootप्र-हृ (धातु) → प्रहारिन्
FormMasculine, nominative, plural
ऋष्टिभिःwith spears
ऋष्टिभिः:
Karana
TypeNoun
Rootऋष्टि
FormFeminine, instrumental, plural
शरैःwith arrows
शरैः:
Karana
TypeNoun
Rootशर
FormMasculine, instrumental, plural
धनुर्भिःwith bows
धनुर्भिः:
Karana
TypeNoun
Rootधनुस्
FormNeuter, instrumental, plural
and
:
TypeIndeclinable
Root
FormAvyaya
विमलैःbright/clean
विमलैः:
Karana
TypeAdjective
Rootविमल
FormMasculine/Neuter, instrumental, plural
नवnew
नव:
Karana
TypeAdjective
Rootनव
FormMasculine/Neuter, instrumental, plural (in compound)
परश्वधैःwith axes
परश्वधैः:
Karana
TypeNoun
Rootपरश्वध
FormMasculine, instrumental, plural

संजय उवाच

S
saṃjaya
N
nāga (elephants)
V
vara-vāraṇa (noble tuskers)
G
gaja-pāda-rakṣāḥ (elephant foot-guards)
ṛṣṭi (spear)
T
tomara (javelin)
N
nārāca (iron-pointed arrow)
Ś
śara (arrow)
D
dhanuḥ (bow)
P
paraśvadha (axe)

Educational Q&A

The verse highlights the disciplined execution of martial duty—elephants are driven forward and protected by assigned infantry—while also revealing the harsh ethical reality of war: even magnificent creatures and their guards become targets, and skillful organization does not lessen the suffering inherent in violence.

Sanjaya narrates a battlefield moment where charging elephants in musth are advanced into combat, get struck by spears, javelins, and iron-pointed arrows, and their accompanying foot-guards fight fiercely with spears, bows and arrows, and newly sharpened axes.