Previous Verse
Next Verse

Shloka 9

Dvīpa–Sāgara–Parvata Varṇana and Svarbhānu

Rāhu) Graha-pramāṇa (Dvīpas, Oceans, Mountains, and Astral Measures

शरदंष्टो धनुर्वक्त्र: खड्गजिह्नलो दुरासद: । नरसिंह: पिता ते5द्य पाज्चाल्येन निपातित:,जो मनुष्योंमें सिंह थे, बाण ही जिनकी दाढ़ें थीं, धनुष जिनका फैला हुआ मुख था, तलवार ही जिनकी जिह्ला थी और इसीलिये जिनके पास पहुँचना किसीके लिये भी अत्यन्त कठिन था, वे ही आपके पिता भीष्म आज पांचालराजकुमार शिखण्डीके द्वारा मार गिराये गये

sañjaya uvāca | śarad-aṁṣṭro dhanur-vaktraḥ khaḍga-jihvalo durāsadaḥ | nara-siṁhaḥ pitā te 'dya pāñcālyena nipātitaḥ ||

Sañjaya berkata: Ayahanda tuanku, Bhīṣma—singa di antara manusia, yang anak panahnya bagaikan gigi, busurnya laksana mulut yang ternganga, pedangnya bagaikan lidah, dan kerana itu hampir mustahil didekati dalam pertempuran—pada hari ini telah ditumbangkan oleh putera Pāñcāla (Śikhaṇḍin). Khabar ini menegaskan beban moral perang yang kelam: bahkan seorang tua yang paling mulia dan paling digeruni pun boleh gugur apabila pertikaian berpaling kepada helah dan takdir.

शरदंष्ट्रःhaving arrows as fangs/teeth
शरदंष्ट्रः:
Karta
TypeAdjective
Rootशरद् + दंष्ट्रा
FormMasculine, Nominative, Singular
धनुर्वक्त्रःhaving a bow as (his) mouth
धनुर्वक्त्रः:
Karta
TypeAdjective
Rootधनुस् + वक्त्र
FormMasculine, Nominative, Singular
खड्गजिह्वालःhaving a sword as (his) tongue
खड्गजिह्वालः:
Karta
TypeAdjective
Rootखड्ग + जिह्वा
FormMasculine, Nominative, Singular
दुरासदःhard to approach/assail
दुरासदः:
Karta
TypeAdjective
Rootदुर् + आसद (आसद्)
FormMasculine, Nominative, Singular
नरसिंहःlion among men
नरसिंहः:
Karta
TypeNoun
Rootनर + सिंह
FormMasculine, Nominative, Singular
पिताfather
पिता:
Karta
TypeNoun
Rootपितृ
FormMasculine, Nominative, Singular
तेof you/your
ते:
Adhikarana
TypePronoun
Rootयुष्मद्
FormMasculine/Neuter, Genitive, Singular
अद्यtoday/now
अद्य:
Adhikarana
TypeIndeclinable
Rootअद्य
Formtrue
पाञ्चाल्येनby the Panchala (prince)
पाञ्चाल्येन:
Karana
TypeNoun
Rootपाञ्चाल्य
FormMasculine, Instrumental, Singular
निपातितःhas been felled/slain
निपातितः:
Karta
TypeVerb
Rootनि + पत्
FormMasculine, Nominative, Singular, Passive, क्त (past passive participle)

संजय उवाच

S
Sañjaya
B
Bhīṣma
D
Dhṛtarāṣṭra (implied by 'te')
P
Pāñcāla
Ś
Śikhaṇḍin (implied by 'pāñcālyena' and the Hindi gloss)
B
bow (dhanuḥ)
A
arrows (śara)
S
sword (khaḍga)

Educational Q&A

The verse highlights the moral gravity and inevitability within war: even the most venerable protector can be brought down when dharma, vows, and battlefield constraints intersect. It invites reflection on how power is limited by ethical commitments and destiny.

Sañjaya informs Dhṛtarāṣṭra that Bhīṣma has been felled on the battlefield, attributing the fall to the Pāñcāla prince (Śikhaṇḍin). The imagery portrays Bhīṣma as a near-unstoppable warrior, making his downfall a major turning point.