Previous Verse
Next Verse

Shloka 68

जैसे प्रजजलित अग्नि वायुका सहारा पाकर घास-फूँसके जंगलमें विचरती है, इसी प्रकार दिव्यास्त्रोंका प्रयोग करते हुए भीष्मजी भी शत्रुसेनामें प्रज्वलित हो रहे थे ।। सोमकांश्व रणे भीष्मो जघ्ने पार्थपदानुगान्‌ । न्यवारयत तत्‌ सैन्यं पाण्डवस्य महारथ:,भीष्मने युद्धमें अर्जुनका अनुसरण करनेवाले सोमकवंशियोंको भी बाणोंद्वारा गहरी चोट पहुँचायी। साथ ही उन महारथी वीरने पाण्डुनन्दन युधिष्ठिरकी सेनाको भी आगे बढ़नेसे रोक दिया

sañjaya uvāca | yathā prajvalito 'gnir vāyunā sahāyaṃ prāpya tṛṇa-gulma-vaneṣu vicarati, evam divyāstrāṇi prayuñjāno bhīṣmo 'pi śatru-senāsu prajvalamāna iva babhūva | somakāṃś ca raṇe bhīṣmo jaghne pārtha-padānugān | nyavārayat tat sainyaṃ pāṇḍavasya mahārathaḥ ||

Sanjaya berkata: Seperti api yang menyala marak, apabila mendapat sokongan angin lalu merayap melalui belukar rumput dan semak, demikianlah Bhishma—meskipun menggunakan senjata-senjata ilahi—tampak menyala-nyala di tengah barisan musuh. Dalam pertempuran, baginda menumbangkan kaum Somaka yang mengekori jejak Arjuna, dan pahlawan kereta perang agung itu juga menahan kemaraan bala tentera Pandava.

सोमकान्the Somakas
सोमकान्:
Karma
TypeNoun
Rootसोमक
FormMasculine, Accusative, Plural
and
:
TypeIndeclinable
Root
रणेin battle
रणे:
Adhikarana
TypeNoun
Rootरण
FormNeuter, Locative, Singular
भीष्मःBhishma
भीष्मः:
Karta
TypeNoun
Rootभीष्म
FormMasculine, Nominative, Singular
जघ्नेstruck / slew
जघ्ने:
TypeVerb
Rootहन्
FormPerfect (Liṭ), 3rd, Singular, Parasmaipada
पार्थof Partha (Arjuna)
पार्थ:
TypeNoun
Rootपार्थ
FormMasculine, Genitive, Singular
पदfootstep / path
पद:
TypeNoun
Rootपद
FormNeuter, Accusative, Singular
अनुगान्following
अनुगान्:
Karma
TypeAdjective
Rootअनुग
FormMasculine, Accusative, Plural
न्यवारयत्checked / held back
न्यवारयत्:
TypeVerb
Rootनि + वृ
FormImperfect (Laṅ), 3rd, Singular, Parasmaipada
तत्that
तत्:
TypePronoun
Rootतद्
FormNeuter, Accusative, Singular
सैन्यम्army
सैन्यम्:
Karma
TypeNoun
Rootसैन्य
FormNeuter, Accusative, Singular
पाण्डवस्यof the Pandava
पाण्डवस्य:
TypeNoun
Rootपाण्डव
FormMasculine, Genitive, Singular
महारथःthe great chariot-warrior
महारथः:
Karta
TypeNoun
Rootमहारथ
FormMasculine, Nominative, Singular

संजय उवाच

संजय (Sanjaya)
भीष्म (Bhishma)
पार्थ/अर्जुन (Partha/Arjuna)
सोमक (Somakas)
पाण्डवसेना (Pandava host/army)
दिव्यास्त्र (celestial weapons)

Educational Q&A

The verse underscores the terrifying momentum of martial power when supported by enabling conditions—like fire driven by wind—while also hinting at the ethical tension of war: even a righteous, disciplined warrior’s prowess can become all-consuming on the battlefield, demanding vigilance about how power is directed.

Sanjaya describes Bhishma’s onslaught: he appears like a wind-fed conflagration as he employs celestial weapons, strikes the Somakas aligned with Arjuna’s advance, and halts the forward movement of the Pandava forces.