Previous Verse
Next Verse

Shloka 2

Adhyāya 111 (Book 6): Daśama-dina-saṃgrāma—Bhīṣma’s Counsel to Yudhiṣṭhira and the Śikhaṇḍin-Led Advance

संजय उवाच ततस्ते पाण्डवा:ः सर्वे सूर्यस्योदयनं प्रति । ताड्यमानासु भेरीषु मृदड्भेष्वानकेषु च,संजयने कहा--राजन्‌! तदनन्तर सूर्योदय होनेपर रणभेरियाँ बज उठीं, मृदंग और ढोल पीटे जाने लगे, दहीके समान श्वेतवर्णवाले शंख सब ओर बजाये जाने लगे। उस समय समस्त पाण्डव शिखण्डीको आगे करके युद्धके लिये शिविरसे बाहर निकले

sañjaya uvāca tataste pāṇḍavāḥ sarve sūryasyodayaṃ prati | tāḍyamānāsu bherīṣu mṛdaṅgeṣv ānakeṣu ca ||

Sañjaya berkata: Kemudian semua Pāṇḍava, menghadap ke arah terbitnya matahari, mara ke hadapan ketika gendang perang dipalu—kettledrum, mṛdaṅga dan segala alat bunyi pertempuran bergema. Pemandangan itu menandai permulaan tempur yang khidmat: bukan pertikaian peribadi, melainkan pertembungan terbuka yang tersusun, di mana dharma dan tekad diumumkan melalui bunyi-bunyian perang yang bersifat ritual.

संजयःSanjaya
संजयः:
Karta
TypeNoun
Rootसंजय
FormMasculine, Nominative, Singular
उवाचsaid
उवाच:
TypeVerb
Rootवच्
FormPerfect (Paroksha-bhuta), 3rd, Singular, Parasmaipada
ततःthen, thereafter
ततः:
TypeIndeclinable
Rootततः
तेthose (they)
ते:
Karta
TypePronoun
Rootतद्
FormMasculine, Nominative, Plural
पाण्डवाःthe Pandavas
पाण्डवाः:
Karta
TypeNoun
Rootपाण्डव
FormMasculine, Nominative, Plural
सर्वेall
सर्वे:
TypeAdjective
Rootसर्व
FormMasculine, Nominative, Plural
सूर्यस्यof the sun
सूर्यस्य:
TypeNoun
Rootसूर्य
FormMasculine, Genitive, Singular
उदयनम्rising, sunrise
उदयनम्:
Karma
TypeNoun
Rootउदय
FormNeuter, Accusative, Singular
प्रतिtowards
प्रति:
TypeIndeclinable
Rootप्रति
ताड्यमानासुwhile being beaten/struck
ताड्यमानासु:
Adhikarana
TypeAdjective
Rootताड्
FormFeminine, Locative, Plural, Present passive participle (शानच्), ताड्यमान
भेरीषुin/among kettle-drums (war-drums)
भेरीषु:
Adhikarana
TypeNoun
Rootभेरी
FormFeminine, Locative, Plural
मृदङ्गेषुin/among mridangas (drums)
मृदङ्गेषु:
Adhikarana
TypeNoun
Rootमृदङ्ग
FormMasculine, Locative, Plural
आनकेषुin/among kettle-drums (anaka)
आनकेषु:
Adhikarana
TypeNoun
Rootआनक
FormMasculine, Locative, Plural
and
:
TypeIndeclinable
Root

संजय उवाच

S
Sañjaya
P
Pāṇḍavas
S
Sun (sūrya)
B
bherī (war-drum)
M
mṛdaṅga (drum)
Ā
ānaka (battle-drum)

Educational Q&A

The verse underscores disciplined, duty-bound warfare: action begins at an auspicious, public moment (sunrise) and is framed by formal martial signals. It reflects the Mahābhārata’s ethical tension—war is grievous, yet undertaken as a regulated kṣatriya obligation rather than impulsive violence.

Sañjaya reports that at sunrise the Pāṇḍavas move out as battle-instruments—bherīs, mṛdaṅgas, and ānakas—are struck. It sets the battlefield atmosphere and marks the organized start of the day’s engagement.