Previous Verse
Next Verse

Shloka 156

युद्धसंग्रहः

Kurukṣetra Campaign in Summary

देवगन्धर्वा ऊचु: साधक: सर्वरधर्माणामसुराणां विनाशक: । त्वं स्रष्टा सृज्यमाधारं कारणं धर्मवेदवित्‌ ।। त्वया यत्‌ क्रियते देव न जानीमो5त्र मायया । केवलं त्वाभिजानीम: शरणं परमेश्वरम्‌ ।। ब्रह्मादीनां च गोविन्द सांनिध्यं शरणं नमः ।। देवता और गन्धर्व बोले--भगवन्‌! आप समस्त धर्मोके साधक और असुरोंके विनाशक हैं। आप ही स्रष्टा, आप ही सृज्य जगत्‌ और आप ही उसके आधार हैं। आप ही सबके कारण तथा धर्म और वेदके ज्ञाता हैं। देव! आप अपनी मायासे जो कुछ करते हैं, हमलोग उसे नहीं जान पाते हैं। हम केवल आपको जानते हैं। आप ही सबके शरणदाता और परमेश्वर हैं। गोविन्द! आप ब्रह्मा आदिको भी सामीप्य और शरण प्रदान करनेवाले हैं। आपको नमस्कार है ।। वैशम्पायन उवाच इति स्तुते&मानुषैश्न पूजिते देवकीसुते ।) शक्रसझप्रतीकाशो बभूव स हि शैलराट्‌ । वैशम्पायनजी कहते हैं--इस प्रकार मानवेतर प्राणियों--देवताओं और गन्धर्वोद्वारा जब देवकीनन्दन श्रीकृष्णकी स्तुति और पूजा की जा रही थी, उस समय वह पर्वतराज रैवतक इन्द्रभवनके समान जान पड़ता था

devagandharvā ūcuḥ—sādhakaḥ sarvadharmāṇām asurāṇāṁ vināśakaḥ | tvaṁ sraṣṭā sṛjyam ādhāraṁ kāraṇaṁ dharmavedavit || tvayā yat kriyate deva na jānīmo ’tra māyayā | kevalaṁ tvābhijānīmaḥ śaraṇaṁ parameśvaram || brahmādīnāṁ ca govinda sānnidhyaṁ śaraṇaṁ namaḥ || vaiśampāyana uvāca—iti stute ’mānuṣaiś ca pūjite devakīsute | śakrasadṛśapratīkāśo babhūva sa hi śailarāṭ ||

Para dewa dan Gandharva berkata: “Wahai Tuhan! Engkaulah penyempurna segala dharma dan pemusnah para Asura. Engkaulah Pencipta; engkaulah alam yang dicipta, dan engkaulah penopangnya. Engkaulah sebab bagi segala sesuatu, serta yang mengetahui Dharma dan Weda. Wahai Dewa, apa yang Engkau lakukan melalui māyā-Mu, kami tidak mampu memahaminya di sini; kami hanya mengenal Engkau—perlindungan tertinggi, Tuhan Yang Maha Agung. Wahai Govinda, Engkau mengurniakan bahkan kepada Brahmā dan para dewa yang lain kedekatan dengan-Mu dan naungan. Sembah sujud kepada-Mu.” Vaiśampāyana berkata: “Demikianlah, ketika makhluk bukan manusia—para dewa dan Gandharva—memuji dan memuja putera Devakī (Kṛṣṇa), raja segala gunung, Raivataka, tampak bersinar gemilang bagaikan istana surgawi Indra.”

देवगन्धर्वाःgods and gandharvas
देवगन्धर्वाः:
Karta
TypeNoun
Rootदेव-गन्धर्व
FormMasculine, Nominative, Plural
ऊचुःsaid
ऊचुः:
TypeVerb
Rootवच्
FormPerfect, 3rd, Plural
साधकःaccomplisher
साधकः:
Karta
TypeNoun
Rootसाधक
FormMasculine, Nominative, Singular
सर्वधर्माणाम्of all dharmas
सर्वधर्माणाम्:
TypeNoun
Rootसर्व-धर्म
FormMasculine, Genitive, Plural
असुराणाम्of the asuras
असुराणाम्:
TypeNoun
Rootअसुर
FormMasculine, Genitive, Plural
विनाशकःdestroyer
विनाशकः:
Karta
TypeNoun
Rootविनाशक
FormMasculine, Nominative, Singular
त्वम्you
त्वम्:
Karta
TypeNoun
Rootयुष्मद्
Form—, Nominative, Singular
स्रष्टाcreator
स्रष्टा:
Karta
TypeNoun
Rootस्रष्टृ
FormMasculine, Nominative, Singular
सृज्यम्that which is to be created / the created (world)
सृज्यम्:
Karma
TypeAdjective
Rootसृज्य
FormNeuter, Accusative, Singular
आधारम्support, substratum
आधारम्:
Karma
TypeNoun
Rootआधार
FormMasculine, Accusative, Singular
कारणम्cause
कारणम्:
Karma
TypeNoun
Rootकारण
FormNeuter, Accusative, Singular
धर्मवेदवित्knower of dharma and the Veda
धर्मवेदवित्:
Karta
TypeNoun
Rootधर्म-वेद-वित्
FormMasculine, Nominative, Singular
त्वयाby you
त्वया:
Karana
TypeNoun
Rootयुष्मद्
Form—, Instrumental, Singular
यत्whatever / that which
यत्:
TypeIndeclinable
Rootयद्
Formrelative pronoun used adverbially/connector
क्रियतेis done
क्रियते:
TypeVerb
Rootकृ
FormPresent, Passive, 3rd, Singular
देवO god
देव:
TypeNoun
Rootदेव
FormMasculine, Vocative, Singular
not
:
TypeIndeclinable
Root
Formnegation
जानीमःwe know
जानीमः:
TypeVerb
Rootज्ञा
FormPresent, 1st, Plural
अत्रhere / in this matter
अत्र:
Adhikarana
TypeIndeclinable
Rootअत्र
Formadverb
माययाby (your) māyā
मायया:
Karana
TypeNoun
Rootमाया
FormFeminine, Instrumental, Singular
केवलम्only
केवलम्:
TypeIndeclinable
Rootकेवलम्
Formadverb
त्वाyou
त्वा:
Karma
TypeNoun
Rootयुष्मद्
Form—, Accusative, Singular
अभिजानीमःwe recognize/know well
अभिजानीमः:
TypeVerb
Rootअभि-ज्ञा
FormPresent, 1st, Plural
शरणम्refuge
शरणम्:
Karma
TypeNoun
Rootशरण
FormNeuter, Accusative, Singular
परमेश्वरम्the supreme lord
परमेश्वरम्:
Karma
TypeNoun
Rootपरम-ईश्वर
FormMasculine, Accusative, Singular
ब्रह्मादीनाम्of Brahmā and others
ब्रह्मादीनाम्:
TypeNoun
Rootब्रह्मन्-आदि
FormMasculine, Genitive, Plural
and
:
TypeIndeclinable
Root
Formconjunction
गोविन्दO Govinda
गोविन्द:
TypeNoun
Rootगोविन्द
FormMasculine, Vocative, Singular
सान्निध्यम्nearness, presence
सान्निध्यम्:
Karma
TypeNoun
Rootसान्निध्य
FormNeuter, Accusative, Singular
शरणम्refuge
शरणम्:
Karma
TypeNoun
Rootशरण
FormNeuter, Accusative, Singular
नमःsalutation
नमः:
TypeIndeclinable
Rootनमस्
Formexclamation/indeclinable noun used as particle
वैशम्पायनःVaiśampāyana
वैशम्पायनः:
Karta
TypeNoun
Rootवैशम्पायन
FormMasculine, Nominative, Singular
उवाचsaid
उवाच:
TypeVerb
Rootवच्
FormPerfect, 3rd, Singular
इतिthus
इति:
TypeIndeclinable
Rootइति
Formquotative particle
स्तुतेwhen (he) was praised
स्तुते:
Adhikarana
TypeAdjective
Rootस्तुत
FormMasculine, Locative, Singular
अमानुषैःby non-human beings
अमानुषैः:
Karana
TypeNoun
Rootअमानुष
FormMasculine, Instrumental, Plural
and
:
TypeIndeclinable
Root
Formconjunction
पूजितेwhen (he) was worshipped
पूजिते:
Adhikarana
TypeAdjective
Rootपूजित
FormMasculine, Locative, Singular
देवकीसुतेin/with Devakī's son (Kṛṣṇa)
देवकीसुते:
Adhikarana
TypeNoun
Rootदेवकी-सुत
FormMasculine, Locative, Singular
शक्रसङ्घप्रतीकाशःresembling a host of Indras / resembling Indra's assembly
शक्रसङ्घप्रतीकाशः:
Karta
TypeAdjective
Rootशक्र-सङ्घ-प्रतीकाश
FormMasculine, Nominative, Singular
बभूवbecame / appeared
बभूव:
TypeVerb
Rootभू
FormPerfect, 3rd, Singular
सःthat (he/it)
सः:
Karta
TypeNoun
Rootतद्
FormMasculine, Nominative, Singular
हिindeed
हि:
TypeIndeclinable
Rootहि
Formparticle
शैलराट्king of mountains (mountain-lord)
शैलराट्:
Karta
TypeNoun
Rootशैल-राट्
FormMasculine, Nominative, Singular

वैशम्पायन उवाच

V
Vaiśampāyana
D
Devas (gods)
G
Gandharvas
G
Govinda (Śrī Kṛṣṇa)
D
Devakī
B
Brahmā
Ś
Śakra (Indra)
R
Raivataka (mountain)
D
Dharma
V
Veda
M
Māyā
A
Asuras

Educational Q&A

The passage teaches śaraṇāgati (taking refuge): even exalted celestial beings confess the limits of their understanding before the Lord’s māyā and affirm Kṛṣṇa as the creator, the created order, its support, and the ultimate knower of Dharma and the Vedas—hence the supreme refuge.

Devas and Gandharvas offer a hymn of praise to Kṛṣṇa (Devakī’s son). As they worship him, the narrator Vaiśampāyana describes the setting—Mount Raivataka—becoming radiant, appearing like Indra’s heavenly abode, highlighting the divine presence and its transformative splendor.