Previous Verse
Next Verse

Shloka 9

Adhyāya 51: Kṛṣṇa’s Leave-Taking and Departure for Dvārakā (द्वारकागमनानुमति)

आजीवं सर्वभूतानां सर्वप्राणभूतां गति: । एतद्‌ ब्रह्मवनं नित्यं तस्समिं श्वरति क्षेत्रवित्‌,यह जगत्‌ एक ब्रह्मवन है। अव्यक्त प्रकृति इसका आदि है। पाँच महाभूत, दस इन्द्रियाँ और एक मन--इन सोलह विशेषोंतक इसका विस्तार है। यह चराचर प्राणियोंसे भरा हुआ है। सूर्य और चन्द्रमा आदिके प्रकाशसे प्रकाशित है। ग्रह और नक्षत्रोंसे सुशोभित है। नदियों और पर्वतोंके समूहसे सब ओर विभूषित है। नाना प्रकारके जलसे सदा ही अलंकृत है। यही सम्पूर्ण भूतोंका जीवन और सम्पूर्ण प्राणियोंकी गति है। इस ब्रह्मवनमें क्षेत्रज्ञ विचरण करता है

ājīvaṁ sarvabhūtānāṁ sarvaprāṇabhūtāṁ gatiḥ | etad brahmavanaṁ nityaṁ tasmin śarati kṣetrajñaḥ ||

Dewa Vāyu berkata: “Inilah mata pencarian segala makhluk dan haluan terakhir bagi semua yang hidup. Alam semesta yang kekal ini disebut ‘rimba Brahman’; di dalamnya Sang Knower of the Field (Diri yang sedar) bergerak ke sana ke mari. Maka hendaklah dunia dilihat sebagai keseluruhan yang luas dan teratur, disokong oleh sumber yang tidak termanifest dan ditembusi oleh kesedaran—agar keterikatan dan ketakutan berundur, diganti dengan kebijaksanaan yang membezakan.”

आजीवम्livelihood; means of living
आजीवम्:
Karma
TypeNoun
Rootआजीव (प्रातिपदिक)
FormMasculine, Accusative, Singular
सर्वभूतानाम्of all beings
सर्वभूतानाम्:
Adhikarana
TypeNoun
Rootसर्वभूत (प्रातिपदिक)
FormNeuter, Genitive, Plural
सर्वप्राणभूतानाम्of all living creatures (all that are prāṇa-endowed)
सर्वप्राणभूतानाम्:
Adhikarana
TypeNoun
Rootसर्वप्राणभूत (प्रातिपदिक)
FormNeuter, Genitive, Plural
गतिःcourse; goal; refuge; movement
गतिः:
Karta
TypeNoun
Rootगति (प्रातिपदिक)
FormFeminine, Nominative, Singular
एतत्this
एतत्:
Karta
TypePronoun
Rootएतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
FormNeuter, Nominative, Singular
ब्रह्मवनम्the forest of Brahman (cosmic forest)
ब्रह्मवनम्:
Karta
TypeNoun
Rootब्रह्मवन (प्रातिपदिक)
FormNeuter, Nominative, Singular
नित्यम्eternal; always
नित्यम्:
Adhikarana
TypeAdjective
Rootनित्य (प्रातिपदिक)
FormNeuter, Nominative/Accusative, Singular
तस्मिन्in that (in it)
तस्मिन्:
Adhikarana
TypePronoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
FormNeuter, Locative, Singular
विचरतिwanders; moves about
विचरति:
Karta
TypeVerb
Rootचर् (धातु)
FormPresent (Lat), Third, Singular, Parasmaipada
क्षेत्रवित्knower of the field (kṣetrajña)
क्षेत्रवित्:
Karta
TypeNoun
Rootक्षेत्रविद् (प्रातिपदिक)
FormMasculine, Nominative, Singular

वायुदेव उवाच

वायुदेव (Vāyu-deva)
ब्रह्मवन (brahmavana)
क्षेत्रज्ञ (kṣetrajña)