Previous Verse
Next Verse

Shloka 3

Pañcahotṛ-Vidhāna and the Dispute of the Five Vāyus (पञ्चहोतृविधानम् — पञ्चवायूनां श्रेष्ठत्वविवादः)

प्राण, अपान, उदान, समान और व्यान--ये पाँचों प्राण पाँच होता हैं। विद्वान्‌ पुरुष इन्हें सबसे श्रेष्ठ मानते हैं ।। ब्राह्मण्युवाच स्वभावात्‌ सप्तहोतार इति मे पूर्विका मति: । यथा वै पञ्चहोतार: परो भावस्तदुच्यताम्‌,ब्राह्मणी बोली--नाथ! पहले तो मैं समझती थी कि स्वभावतः सात होता हैं; किंतु अब आपके मुँहसे पाँच होताओंकी बात मालूम हुई। अतः ये पाँचों होता किस प्रकार हैं? आप इनकी श्रेष्ठताका वर्णन कीजिये

brāhmaṇy uvāca | svabhāvāt sapta-hotāra iti me pūrvikā matiḥ | yathā vai pañca-hotāraḥ paro bhāvas tad ucyatām ||

Wanita Brahmin itu berkata: “Dahulu pemahamanku ialah bahawa, menurut fitrah, ada tujuh ‘hotṛ’, para pelaksana persembahan. Namun kini, daripada kata-katamu, aku mengetahui tentang lima pelaksana persembahan. Mohon jelaskan bagaimana lima ini harus difahami, dan terangkan keunggulan mereka.”

स्वभावात्from (one's) nature
स्वभावात्:
Apadana
TypeNoun
Rootस्वभाव
FormMasculine, Ablative, Singular
सप्तहोतारःseven hotṛ-priests / seven offerers
सप्तहोतारः:
Karta
TypeNoun
Rootसप्तहोतृ
FormMasculine, Nominative, Plural
इतिthus
इति:
TypeIndeclinable
Rootइति
मेmy
मे:
TypePronoun
Rootअस्मद्
FormGenitive, Singular
पूर्विकाformer, earlier
पूर्विका:
TypeAdjective
Rootपूर्विक
FormFeminine, Nominative, Singular
मतिःthought, opinion
मतिः:
Karta
TypeNoun
Rootमति
FormFeminine, Nominative, Singular
यथाhow; as
यथा:
TypeIndeclinable
Rootयथा
वैindeed
वै:
TypeIndeclinable
Rootवै
पञ्चहोतारःfive hotṛ-priests / five offerers
पञ्चहोतारः:
Karta
TypeNoun
Rootपञ्चहोतृ
FormMasculine, Nominative, Plural
परःsupreme, higher
परः:
TypeAdjective
Rootपर
FormMasculine, Nominative, Singular
भावःstate; principle; being
भावः:
Karta
TypeNoun
Rootभाव
FormMasculine, Nominative, Singular
तत्that
तत्:
TypePronoun
Rootतद्
FormNeuter, Nominative, Singular
उच्यताम्let it be said; please explain
उच्यताम्:
TypeVerb
Rootवच्
FormImperative, Passive, Third, Singular

ब्राह्मण उवाच

ब्राह्मणी (Brahmin woman)
होतारः (hotṛs/offerers, as a conceptual category)

Educational Q&A

The verse frames a shift from an earlier model of “seven offerers” to a teaching about “five offerers,” urging clarification of their higher significance—suggesting that spiritual understanding refines ritual categories into an inner, ethical-spiritual interpretation.

A Brahmin woman, engaged in dialogue with a teacher, states her prior belief in seven inherent ‘hotṛs’ and asks for an explanation of the newly introduced doctrine of five ‘hotṛs,’ requesting an account of why these five are considered superior.