Shloka 19

इस प्रकार श्रीमहाभारत आश्वमेधिकपर्वके अन्तर्गत अनुगीतापर्वमें उन्नीयवाँ अध्याय पूरा हुआ,घ्राणं जिद्दा च चक्षुश्न त्वक्‌ च श्रोत्रं च पठचमम्‌ | मनो बुद्धिश्न सप्तैता जिद्दा वैश्वानराचिष: “प्राण (नासिका), जिद्ा, नेत्र, त्वचा और पाँचवाँ कान एवं मन तथा बुद्धि--ये उस वैश्वानर अग्निकी सात जिद्लाएँ हैं। सूँघनेयोग्य गन्ध, दर्शनीय रूप, पीनेयोग्य रस, स्पर्श करनेयोग्य वस्तु, सुननेयोग्य शब्द, मनके द्वारा मनन करने और बुद्धिके द्वारा समझने योग्य विषय--ये सात मुझ वैश्वानरकी समिधाएँ हैं

ghrāṇaṁ jihvā ca cakṣuṣ tvak ca śrotraṁ ca pañcamam | mano buddhis ca sapta etā jihvā vaiśvānarārcīṣaḥ ||

Vāyu bersabda: “Hidung, lidah, mata, kulit, dan sebagai yang kelima telinga—bersama-sama dengan minda dan akal budi—itulah tujuh ‘lidah api’ bagi api Vaiśvānara. Wewangian untuk dihidu, rupa untuk dilihat, rasa untuk dikecap, sentuhan untuk dirasa, bunyi untuk didengar; serta apa yang direnungkan oleh minda dan apa yang difahami oleh akal—itulah tujuh kayu persembahan (samidh) yang menyuburkan Vaiśvānara batin.”

घ्राणम्nose (organ of smell)
घ्राणम्:
Karta
TypeNoun
Rootघ्राण
FormNeuter, Nominative, Singular
जिह्वाtongue
जिह्वा:
Karta
TypeNoun
Rootजिह्वा
FormFeminine, Nominative, Singular
and
:
TypeIndeclinable
Root
चक्षुःeye (organ of sight)
चक्षुः:
Karta
TypeNoun
Rootचक्षुस्
FormNeuter, Nominative, Singular
त्वक्skin
त्वक्:
Karta
TypeNoun
Rootत्वच्
FormFeminine, Nominative, Singular
and
:
TypeIndeclinable
Root
श्रोत्रम्ear (organ of hearing)
श्रोत्रम्:
Karta
TypeNoun
Rootश्रोत्र
FormNeuter, Nominative, Singular
and
:
TypeIndeclinable
Root
पञ्चमम्the fifth
पञ्चमम्:
Karta
TypeAdjective
Rootपञ्चम
FormNeuter, Nominative, Singular
मनःmind
मनः:
Karta
TypeNoun
Rootमनस्
FormNeuter, Nominative, Singular
बुद्धिःintellect
बुद्धिः:
Karta
TypeNoun
Rootबुद्धि
FormFeminine, Nominative, Singular
and
:
TypeIndeclinable
Root
सप्तseven
सप्त:
TypeAdjective
Rootसप्त
एताःthese
एताः:
Karta
TypePronoun
Rootएतद्
FormFeminine, Nominative, Plural
जिह्वाःtongues (flames)
जिह्वाः:
Karta
TypeNoun
Rootजिह्वा
FormFeminine, Nominative, Plural
वैश्वानरof Vaiśvānara (cosmic fire)
वैश्वानर:
Sambandha
TypeNoun
Rootवैश्वानर
FormMasculine, Genitive, Singular
अर्चिषःflames
अर्चिषः:
Karta
TypeNoun
Rootअर्चिस्
FormFeminine, Nominative, Plural

वायुदेव उवाच

V
Vāyu (Vāyudeva)
V
Vaiśvānara (inner/cosmic fire)
S
seven faculties: nose, tongue, eye, skin, ear, mind, intellect
S
seven sense-objects: fragrance, form, taste, touch, sound, thought-objects, intelligible objects

Educational Q&A

The verse reframes human experience as an inner sacrificial fire (Vaiśvānara): the sense-faculties plus mind and intellect are its ‘flames,’ and their respective objects are the ‘fuel.’ Ethically, it points to disciplined engagement with sense-objects—offering them rightly rather than being consumed by them.

In the Anugītā section of the Aśvamedhika Parva, Vāyudeva teaches a contemplative doctrine using Vedic sacrificial imagery, explaining the body-mind system as a sacred fire and mapping faculties and objects onto ritual elements.