Previous Verse
Next Verse

Shloka 39

Vyāsa’s Inquiry into Dhṛtarāṣṭra’s Tapas and the Identification of Vidura with Dharma

पादशुश्रूषणे रक्तो राज्ञो मात्रोस्तथानयो: । “भरतश्रेष्ठ! मुझमें माताजीको छोड़कर जानेका साहस नहीं है। प्रभो! आप शीघ्र लौट जायाँ। मैं यहीं रहकर तपस्या करूँगा और तपके द्वारा अपने शरीरको सुखा डालूगा। मैं यहाँ महाराज और इन दोनों माताओंके चरणोंकी सेवामें ही अनुरक्त रहना चाहता हूँ” ।। तमुवाच ततः कुन्ती परिष्वज्य महाभुजम्‌,यह सुनकर कुन्तीने महाबाहु सहदेवको छातीसे लगा लिया और कहा--“बेटा! ऐसा न कहो। तुम मेरी बात मानो और चले जाओ पुत्रो! तुम्हारे मार्ग कल्याणकारी हों और तुम सदा स्वस्थ रहो

vaiśampāyana uvāca |

pādaśuśrūṣaṇe rakto rājño mātrostathānayoḥ |

"bharataśreṣṭha! mayi mātaraṃ parityajya gantum na śaktir asti | prabho! tvaṃ śīghraṃ nivartasva | aham ihaiva tapasā carāmi, tapasā ca śarīraṃ śoṣayiṣyāmi | aham iha mahārājasya cānayoś ca mātroḥ pādasevāyām eva anurakto bhavitum icchāmi" ||

tam uvāca tataḥ kuntī pariṣvajya mahābhujam |

"vatsa! māivam avada | mama vacanaṃ śṛṇu, gaccha putra | tava panthānaḥ kalyāṇakārī bhavantu, tvaṃ ca sadā svastho bhava" ||

Vaiśampāyana berkata: Dengan penuh bakti pada khidmat di kaki raja serta kedua-dua ibu, dia berkata: “Wahai yang terbaik dalam kalangan Bharata! Aku tidak punya keberanian untuk meninggalkan Ibu. Tuanku, kembalilah segera. Aku akan tinggal di sini menjalani tapa, dan dengan tapa itu aku akan mengeringkan tubuh ini. Aku ingin tetap di sini, terpaut hanya pada khidmat di kaki Maharaja dan kedua-dua ibu ini.” Mendengar demikian, Kuntī memeluk Sahadeva yang berlengan gagah ke dadanya lalu berkata: “Anakku, jangan berkata begitu. Turutlah kata-kataku dan pergilah, wahai anak. Semoga perjalananmu membawa kebaikan, dan semoga engkau sentiasa selamat serta sihat.”

पादfeet
पाद:
Adhikarana
TypeNoun
Rootपाद
FormMasculine, Locative (in compound), Plural
शुश्रूषणेin service/attendance
शुश्रूषणे:
Adhikarana
TypeNoun
Rootशुश्रूषण
FormNeuter, Locative, Singular
रक्तःattached/devoted
रक्तः:
Karta
TypeAdjective
Rootरक्त
FormMasculine, Nominative, Singular
राज्ञःof the king
राज्ञः:
TypeNoun
Rootराजन्
FormMasculine, Genitive, Singular
मात्रोःof the two mothers
मात्रोः:
TypeNoun
Rootमातृ
FormFeminine, Genitive, Dual
तथाand/also
तथा:
TypeIndeclinable
Rootतथा
अनयोःof these two
अनयोः:
TypePronoun
Rootइदम् (अनद्-प्रत्ययान्त सर्वनाम)
FormFeminine, Genitive, Dual
तम्him
तम्:
Karma
TypePronoun
Rootतद्
FormMasculine, Accusative, Singular
उवाचsaid/spoke
उवाच:
TypeVerb
Rootवच्
FormPerfect (लिट्), 3rd, Singular, Parasmaipada
ततःthen/thereupon
ततः:
TypeIndeclinable
Rootततः
कुन्तीKunti
कुन्ती:
Karta
TypeNoun
Rootकुन्ती
FormFeminine, Nominative, Singular
परिष्वज्यhaving embraced
परिष्वज्य:
TypeVerb
Rootपरि-स्वज्
Formक्त्वा (absolutive/gerund), Parasmaipada (usage)
महाभुजम्the mighty-armed (one)
महाभुजम्:
Karma
TypeAdjective
Rootमहाभुज
FormMasculine, Accusative, Singular

वैशम्पायन उवाच

V
Vaiśampāyana
K
Kuntī
S
Sahadeva
M
Mahārāja (Dhṛtarāṣṭra, implied)
T
Two mothers (Kuntī and Gāndhārī, implied)

Educational Q&A

The verse highlights dharma expressed as humble service to elders and parents, yet also the ethical necessity of heeding a mother’s instruction. Devotion and ascetic zeal are praised, but not when they become self-destructive or disregard rightful guidance.

Sahadeva declares he cannot leave the king and the two mothers and wishes to remain in the forest to serve them and undertake austerities even unto bodily emaciation. Kuntī, moved, embraces him and urges him not to speak thus, instructing him to depart and blessing his journey and health.