Shloka 27

“कल्याणी! देखो, हमने भूगुकुलतिलक च्यवन मुनिकी कृपासे कैसे-कैसे अद्भुत और परम दुर्लभ पदार्थ देखे हैं। भला, तपोबलसे बढ़कर और कौन-सा बल है? ।। तपसा तदवाप्यं हि यत्‌ तु शक्‍्यं मनोरथै: । त्रैलोक्यराज्यादपि हि तप एव विशिष्यते,“जिसकी मनके द्वारा कल्पना मात्र की जा सकती है, वह वस्तु तपस्यासे साक्षात्‌ सुलभ हो जाती है। त्रिलोकीके राज्यसे भी तप ही श्रेष्ठ है

kalyāṇi! paśya, vayaṁ bhṛgukula-tilaka-cyavana-muneḥ kṛpayā kathaṁ-kathaṁ adbhutān parama-durlabhān ca padārthān dṛṣṭavantaḥ. bhala, tapobalāt paraṁ ca ko 'nyaḥ balaḥ? || tapasā tad avāpyaṁ hi yat tu śakyaṁ manorathaiḥ | trailokya-rājyād api hi tapa eva viśiṣyate ||

Bhishma berkata: “Wahai wanita yang membawa keberkatan, lihatlah—dengan rahmat resi Cyavana, permata keturunan Bhṛgu, kita telah menyaksikan banyak perkara yang menakjubkan dan amat jarang. Sesungguhnya, kekuatan apakah yang dapat mengatasi kekuatan tapa? Kerana dengan tapa, apa yang hanya mampu dibayangkan oleh minda sebagai hasrat dapat dicapai secara nyata; bahkan tapa lebih utama daripada kedaulatan atas tiga alam.”

तपसाby austerity
तपसा:
Karana
TypeNoun
Rootतपस्
FormNeuter, Instrumental, Singular
तत्that (thing)
तत्:
Karma
TypePronoun
Rootतद्
FormNeuter, Nominative/Accusative, Singular
अवाप्यम्obtainable, to be attained
अवाप्यम्:
Karma
TypeAdjective
Rootअवाप्य (अव + आप्)
FormNeuter, Nominative/Accusative, Singular
हिindeed
हि:
TypeIndeclinable
Rootहि
यत्which (thing)
यत्:
Karma
TypePronoun
Rootयद्
FormNeuter, Nominative/Accusative, Singular
तुbut/and (emphatic)
तु:
TypeIndeclinable
Rootतु
शक्यम्possible
शक्यम्:
Karma
TypeAdjective
Rootशक्य (√शक्)
FormNeuter, Nominative/Accusative, Singular
मनोरथैःby wishes/imaginations
मनोरथैः:
Karana
TypeNoun
Rootमनोरथ
FormMasculine, Instrumental, Plural
त्रैलोक्यराज्यात्than the sovereignty of the three worlds
त्रैलोक्यराज्यात्:
Apadana
TypeNoun
Rootत्रैलोक्य-राज्य
FormNeuter, Ablative, Singular
अपिeven/also
अपि:
TypeIndeclinable
Rootअपि
हिindeed
हि:
TypeIndeclinable
Rootहि
तपःausterity
तपः:
Karta
TypeNoun
Rootतपस्
FormNeuter, Nominative, Singular
एवalone/indeed
एव:
TypeIndeclinable
Rootएव
विशिष्यतेis distinguished/excels
विशिष्यते:
TypeVerb
Root√शिष् (वि + √शिष्)
FormPresent, Indicative, Atmanepada, Third, Singular

भीष्म उवाच

B
Bhishma
C
Cyavana
B
Bhrigu lineage (Bhṛgukula)
T
the three worlds (trailokya)

Educational Q&A

Tapas (austerity and disciplined spiritual effort) is presented as the highest form of power: it can concretely realize what is otherwise only imaginable, and it surpasses even worldly supremacy such as rule over the three worlds.

Bhishma addresses an ‘auspicious lady’ and recalls extraordinary, rare attainments witnessed through the grace of the sage Cyavana, using this as evidence to praise the unmatched efficacy of tapas.