Shloka 243

दिव्यैरस्त्रैर्महावीर्य: स हतो5द्य शिखण्डिना । “महान्‌ व्रतधारी भीष्म कुरुकुलवृद्ध पुरुषोंके सत्कार करनेवाले और अपने पिताके बड़े भक्त थे। हाय! पूर्वकालमें जमदग्निनन्दन परशुराम भी अपने दिव्य अस्त्रोंद्वारा जिस मेरे महापराक्रमी पुत्रको पराजित न कर सके, वह इस समय शिखण्डीके हाथसे मारा गया। यह कितने कष्टकी बात है

divyair astrair mahāvīryaḥ sa hato 'dya śikhaṇḍinā | mahān vratadhārī bhīṣmaḥ kurukula-vṛddha-puruṣānāṃ satkāra-kartā ca pituḥ parama-bhaktaś ca | hāy! pūrvakāle jamadagninandanaḥ paraśurāmo 'pi divyāstrabhir yaṃ mama mahāparākramiṇaṃ putraṃ parājetuṃ na śaśāka, sa idānīṃ śikhaṇḍinaḥ hastena hataḥ | kīdṛśaṃ kaṣṭam etat ||

Vaiśampāyana berkata: “Wira yang maha perkasa itu pada hari ini telah ditumpaskan oleh Śikhaṇḍin dengan senjata-senjata samawi. Bhīṣma ialah pemegang ikrar agung, penghormat para tua dalam keturunan Kuru, dan hamba yang amat setia kepada ayahandanya. Aduhai! Pada zaman dahulu, bahkan Paraśurāma, putera Jamadagni, tidak mampu menewaskan anakku yang tiada banding keberaniannya dengan peluru-peluru ilahi—namun kini dia gugur di tangan Śikhaṇḍin. Betapa pedihnya hal ini!”

दिव्यैःwith divine
दिव्यैः:
Karana
TypeAdjective
Rootदिव्य
FormNeuter, Instrumental, Plural
अस्त्रैःweapons
अस्त्रैः:
Karana
TypeNoun
Rootअस्त्र
FormNeuter, Instrumental, Plural
महावीर्यःof great prowess
महावीर्यः:
Karta
TypeAdjective
Rootमहावीर्य
FormMasculine, Nominative, Singular
सःhe
सः:
Karta
TypePronoun
Rootतद्
FormMasculine, Nominative, Singular
हतःkilled/slain
हतः:
Karta
TypeVerb
Rootहन्
FormMasculine, Nominative, Singular, kta (past passive participle)
अद्यtoday/now
अद्य:
Adhikarana
TypeIndeclinable
Rootअद्य
शिखण्डिनाby Shikhaṇḍin
शिखण्डिना:
Karana
TypeNoun
Rootशिखण्डिन्
FormMasculine, Instrumental, Singular

वैशम्पायन उवाच

V
Vaiśampāyana
B
Bhīṣma
Ś
Śikhaṇḍin (Śikhaṇḍī)
P
Paraśurāma
J
Jamadagni
K
Kuru dynasty (Kurukula)
D
divyāstra (celestial weapons)

Educational Q&A

The passage highlights Bhīṣma’s ethical stature—steadfast vows, reverence for elders, and devotion to his father—while underscoring the tragic irony that even unmatched virtue and prowess do not guarantee worldly victory. It invites reflection on dharma as character and duty, distinct from the uncertain outcomes of war and fate.

Vaiśampāyana reports the fall of Bhīṣma: despite his legendary strength and the fact that even Paraśurāma once could not defeat him with divine weapons, Bhīṣma is now slain through Śikhaṇḍin’s agency. The speaker laments the painful reversal and emphasizes Bhīṣma’s exemplary qualities.